Menu

Πρόλογος

Το 2015 ήταν έτος ανάκαμψης για την οικονομία της ζώνης του ευρώ. Ο πληθωρισμός, ωστόσο, παρέμεινε σε καθοδική τροχιά. Σε αυτό το περιβάλλον, βασικό ζητούμενο για τη ζώνη του ευρώ το 2015 ήταν η ενίσχυση της εμπιστοσύνης: της εμπιστοσύνης των καταναλωτών ώστε να τονωθεί η κατανάλωση, της εμπιστοσύνης των επιχειρήσεων για να αρχίσουν πάλι να προσλαμβάνουν προσωπικό και να επενδύουν και της εμπιστοσύνης των τραπεζών ώστε να αυξήσουν τις χορηγήσεις τους. Αυτό ήταν απαραίτητο για να ενισχυθεί η ανάκαμψη και να στηριχθεί η επάνοδος του πληθωρισμού σε επίπεδα συμβατά με τον στόχο μας, δηλ. κάτω αλλά πλησίον του 2%.

Σταδιακά στη διάρκεια του έτους είδαμε πράγματι την εμπιστοσύνη να ενισχύεται. Η εγχώρια ζήτηση αντικατέστησε την εξωτερική ζήτηση ως κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης, υποβοηθούμενη από την αυξανόμενη εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Η δυναμική των πιστώσεων άρχισε να ανακάμπτει στη ζώνη του ευρώ ως σύνολο. Η απασχόληση εξακολούθησε να κινείται ανοδικά. Και οι φόβοι για αποπληθωρισμό, που ταλάνιζαν τη ζώνη του ευρώ στις αρχές του 2015, διαλύθηκαν εντελώς.

Όπως περιγράφουμε στη φετινή Ετήσια Έκθεση, η ΕΚΤ συνέβαλε σε αυτό το βελτιούμενο περιβάλλον με δύο κυρίως τρόπους.

Ο πρώτος και πιο σημαντικός ήταν μέσω των αποφάσεων της νομισματικής πολιτικής μας. Καθ' όλη τη διάρκεια του 2015 λάβαμε αποφασιστικά μέτρα προκειμένου να αποσοβήσουμε τους κινδύνους για τη σταθερότητα των τιμών και να διασφαλίσουμε τη σταθεροποίηση των προσδοκιών για τον πληθωρισμό. Ξεκινήσαμε τον Ιανουάριο, με την απόφασή μας να επεκτείνουμε το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset purchase programme - APP). Συνεχίσαμε με τις διάφορες προσαρμογές στο πρόγραμμα κατά τη διάρκεια του έτους, για παράδειγμα με τη διεύρυνση του καταλόγου των εκδοτών των οποίων οι τίτλοι είναι αποδεκτοί προς αγορά μέσω του προγράμματος. Και καταλήξαμε με τις αποφάσεις που λάβαμε τον Δεκέμβριο να μειώσουμε το επιτόκιο της διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων σε περαιτέρω αρνητικό επίπεδο και να διευρύνουμε τον χρονικό ορίζοντα του προγράμματος αγορών μας.

Τα μέτρα αυτά αποδείχθηκαν αποτελεσματικά. Οι συνθήκες χρηματοδότησης χαλάρωσαν σημαντικά, με μείωση των επιτοκίων τραπεζικών χορηγήσεων κατά 80 μονάδες βάσης περίπου στη ζώνη του ευρώ από τα μέσα του 2014 και μετά - επίδραση που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα επιτυγχανόταν με μία μόνο μείωση των επιτοκίων κατά 100 μονάδες βάσης. Ευνοϊκά επηρεάστηκαν επίσης η ανάπτυξη και ο πληθωρισμός. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των εμπειρογνωμόνων του Ευρωσυστήματος, εάν δεν είχε εφαρμοστεί το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων - συμπεριλαμβανομένης της δέσμης μέτρων του Δεκεμβρίου - ο πληθωρισμός θα ήταν αρνητικός το 2015, κατά μισή ποσοστιαία μονάδα και πλέον χαμηλότερος το 2016 και περίπου μισή ποσοστιαία μονάδα χαμηλότερος το 2017. Το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων θα αυξήσει το ΑΕΠ της ζώνης του ευρώ κατά 1,5 ποσοστιαία μονάδα την περίοδο 2015-2018.

Στο τέλος του έτους τροποποιήσαμε την πολιτική μας εξαιτίας νέων αρνητικών εξελίξεων στην παγκόσμια οικονομία, οι οποίες επηρέασαν καθοδικά τις προοπτικές για τον πληθωρισμό. Αυτές οι αρνητικές επιδράσεις επιτάθηκαν στις αρχές του 2016, καθιστώντας αναγκαία την ενίσχυση της επεκτατικής κατεύθυνσης της νομισματικής πολιτικής μας. Τον Μάρτιο του 2016 το Διοικητικό Συμβούλιο αποφάσισε να διευρύνει το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων ως προς το μέγεθος και τη σύνθεσή του (συμπεριλαμβάνοντας για πρώτη φορά εταιρικά ομόλογα), να μειώσει περαιτέρω το επιτόκιο της διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων, να εφαρμόσει μια νέα σειρά στοχευμένων πράξεων πιο μακροπρόθεσμης αναχρηματοδότησης παρέχοντας ισχυρά κίνητρα στις τράπεζες για χορήγηση πιστώσεων και να ενισχύσει περαιτέρω τις ενδείξεις που παρέχει για τη μελλοντική πορεία της νομισματικής πολιτικής. Αυτές οι αποφάσεις έδειξαν για άλλη μια φορά ότι η ΕΚΤ, ακόμη και όταν έρχεται αντιμέτωπη με παγκόσμιους παράγοντες που ωθούν σε μείωση του πληθωρισμού, δεν καταθέτει τα όπλα μπροστά στο φάσμα του εξαιρετικά χαμηλού πληθωρισμού.

Ο δεύτερος τρόπος με τον οποίο η ΕΚΤ συνέβαλε στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης το 2015 ήταν αντιμετωπίζοντας απειλές κατά της ακεραιότητας της ζώνης του ευρώ, οι οποίες συνδέονταν κυρίως με τις εξελίξεις στην Ελλάδα το α' εξάμηνο του έτους. Λόγω της αβεβαιότητας που επικρατούσε σχετικά με τη δέσμευση της νέας κυβέρνησης στο πρόγραμμα μακροοικονομικής προσαρμογής, οι τράπεζες και το Ελληνικό Δημόσιο απώλεσαν την πρόσβαση στις αγορές και οι καταθέτες άρχισαν να αποσύρουν από τις τράπεζες τα χρήματά τους με ταχύτερους ρυθμούς. Το Ευρωσύστημα προσέφερε σανίδα σωτηρίας στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα μέσω του μηχανισμού έκτακτης ενίσχυσης σε ρευστότητα (emergency liquidity assistance - ELA).

Η ΕΚΤ ενήργησε με πλήρη ανεξαρτησία σύμφωνα με τους κανόνες της. Δηλαδή διασφαλίστηκε αφενός ότι δεν παρείχαμε νομισματική χρηματοδότηση στην ελληνική κυβέρνηση και ότι χορηγήσαμε ρευστότητα μόνο στις τράπεζες που ήταν φερέγγυες και διέθεταν επαρκείς εξασφαλίσεις και αφετέρου ότι οι αποφάσεις που θα είχαν ευρύτερες συνέπειες για τη ζώνη του ευρώ λαμβάνονταν από τις πολιτικές αρχές που νομιμοποιούνται προς αυτό. Η προσέγγιση που ακολουθήσαμε ήταν απολύτως εντός των ορίων της εντολής μας: τηρήσαμε μεν τη δέσμευσή μας προς το ενιαίο νόμισμα η οποία περιέχεται στη Συνθήκη, την εφαρμόσαμε δε εντός των ορίων που θέτει το καταστατικό μας.

Παρόλο που οι κίνδυνοι καταστροφικών εξελίξεων αποσοβήθηκαν τελικά χάρη στη σύναψη συμφωνίας μεταξύ της Ελλάδος και των υπόλοιπων χωρών της ζώνης του ευρώ για τρίτο πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής, αυτό το επεισόδιο κατέδειξε ότι η ζώνη του ευρώ ήταν εύθραυστη και επιβεβαίωσε εκ νέου την ανάγκη να ολοκληρωθεί η Νομισματική Ένωση. Προς τον σκοπό αυτό, τον Ιούνιο του 2015, ως ένας από τους «Πέντε Προέδρους», συνέβαλα στη σύνταξη έκθεσης η οποία περιέχει συγκεκριμένες προτάσεις για την περαιτέρω μεταρρύθμιση της θεσμικής αρχιτεκτονικής της ζώνης του ευρώ. Προκειμένου να επιτύχουμε μια ισχυρότερη ένωση και να αποφύγουμε την υπέρμετρη επιβάρυνση της κεντρικής τράπεζας, οι προτάσεις αυτές πρέπει εν τέλει να γίνουν πράξη.

Τέλος, το 2015 η ΕΚΤ ενίσχυσε την εμπιστοσύνη και προς τις δικές της διαδικασίες λήψης αποφάσεων ενδυναμώνοντας τη διαφάνεια και τη διακυβέρνησή της. Τον Ιανουάριο αρχίσαμε να δημοσιεύουμε τις αναφορές των συνεδριάσεών μας στις οποίες συζητείται η νομισματική πολιτική, παρέχοντας στους εξωτερικούς παρατηρητές μια ευκρινέστερη εικόνα των διαβουλεύσεών μας. Επίσης, αρχίσαμε να δημοσιεύουμε τις αποφάσεις όσον αφορά την έκτακτη ενίσχυση σε ρευστότητα (ELA) και τα σχετικά ποσά, στοιχεία για τα υπόλοιπα του TARGET2, καθώς και το πρόγραμμα συναντήσεων των μελών της Εκτελεστικής Επιτροπής. Σε καιρούς μη συμβατικής νομισματικής πολιτικής, τα βήματα αυτά προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης διαφάνειας είναι απαραίτητα προκειμένου να διασφαλίζεται ότι λογοδοτούμε πλήρως στο κοινό.

Η διακυβέρνησή μας βελτιώθηκε και μέσω ενός προγράμματος με στόχο τη βελτιστοποίηση του τρόπου λειτουργίας της ΕΚΤ καθώς επεκτεινόμαστε σε νέα καθήκοντα και αντιμετωπίζουμε νέες προκλήσεις. Το 2015 αρχίσαμε να εφαρμόζουμε διάφορες συστάσεις που προέκυψαν από το εν λόγω πρόγραμμα, μεταξύ άλλων διορίζοντας για πρώτη φορά γενικό διευθυντή υπηρεσιών ώστε να στηριχθεί η εσωτερική οργάνωση της ΕΚΤ.

Το 2016 θα είναι για την ΕΚΤ ένα έτος εξίσου σημαντικών προκλήσεων. Αντιμετωπίζουμε αβεβαιότητα ως προς τις παγκόσμιες οικονομικές προοπτικές. Αντιμετωπίζουμε δυνάμεις που συνεχίζουν να ωθούν προς μείωση του πληθωρισμού. Αντιμετωπίζουμε επίσης ερωτηματικά για το πού οδεύει η Ευρώπη και για την ανθεκτικότητά της σε νέες διαταραχές. Υπό αυτές τις συνθήκες, η προσήλωσή μας στην εντολή που μας έχει ανατεθεί θα εξακολουθήσει να αποτελεί άγκυρα εμπιστοσύνης για τους πολίτες της Ευρώπης.

Φρανκφούρτη, Απρίλιος 2016

Mario Draghi Πρόεδρος


Η οικονομία της ζώνης του ευρώ, η νομισματική πολιτική της ΕΚΤ και ο ευρωπαϊκός χρηματοπιστωτικός τομέας το 2015

Η οικονομία της ζώνης του ευρώ: το περιβάλλον χαμηλού πληθωρισμού και χαμηλών επιτοκίων

Το παγκόσμιο μακροοικονομικό περιβάλλον

Η οικονομία της ζώνης του ευρώ επηρεάστηκε ιδιαιτέρως από τρία βασικά χαρακτηριστικά του διεθνούς περιβάλλοντος το 2015: αυξανόμενη απόκλιση των εξελίξεων της οικονομικής δραστηριότητας μεταξύ προηγμένων και αναδυόμενων οικονομιών, ιστορική επιβράδυνση του παγκόσμιου εμπορίου και χαμηλές πληθωριστικές πιέσεις παγκοσμίως λόγω της περαιτέρω υποχώρησης των τιμών της ενέργειας και της συνεχιζόμενης αφθονίας του αναξιοποίητου παραγωγικού δυναμικού.

Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη παρέμεινε συγκρατημένη

Η πορεία σταδιακής ανάκαμψης της παγκόσμιας οικονομίας συνεχίστηκε το 2015, αν και ο ρυθμός της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης μετριάστηκε ελαφρώς έναντι του προηγούμενου έτους. Η οριακή επιτάχυνση της οικονομικής δραστηριότητας στις προηγμένες οικονομίες υπεραντισταθμίστηκε από την επιβράδυνση στις αναδυόμενες οικονομίες, με σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ χωρών και περιοχών. Μετά από σημαντική ύφεση σε ορισμένες αναδυόμενες οικονομίες το πρώτο εξάμηνο του έτους, ο ρυθμός αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ παρέμεινε συγκρατημένος με βάση τα ιστορικά δεδομένα (βλ. Διάγραμμα 1).

Η οικονομική δραστηριότητα στις προηγμένες οικονομίες παρέμεινε ανθεκτική καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους σε ένα περιβάλλον συνεχιζόμενων διευκολυντικών συνθηκών χρηματοδότησης, προοδευτικής βελτίωσης των αγορών εργασίας, χαμηλών τιμών του πετρελαίου και σταδιακής άμβλυνσης των δυσμενών επιδράσεων από την απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα και τη δημοσιονομική προσαρμογή. Αντίθετα, ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης επιβραδύνθηκε αισθητά στις αναδυόμενες οικονομίες εν μέσω αυξημένης αβεβαιότητας, διαρθρωτικών προβλημάτων (π.χ. ανεπάρκειες των υποδομών, δυσμενές επιχειρηματικό περιβάλλον και έλλειψη ανταγωνισμού στις αγορές εργασίας και προϊόντων) και αυστηροποίησης των συνθηκών εξωτερικής χρηματοδότησης. Ειδικότερα, οι μειωμένες τιμές των βασικών εμπορευμάτων οδήγησαν σε έντονη επιβράδυνση της ανάπτυξης στις χώρες που τα εξάγουν, ενώ στις χώρες που τα εισάγουν ο ρυθμός ανάπτυξης παρέμεινε πιο ανθεκτικός. Ωστόσο, η πτώση των τιμών των βασικών εμπορευμάτων είχε συνολικά θετική επίδραση στην παγκόσμια ζήτηση, καθώς οι χώρες που εισάγουν πετρέλαιο τείνουν να έχουν μεγαλύτερη ροπή προς δαπάνη από τις χώρες που εξάγουν πετρέλαιο, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις η θετική επίδραση στην κατανάλωση ήταν μικρότερη από το αναμενόμενο.

Διάγραμμα 1

Κυριότερες εξελίξεις σε επιλεγμένες οικονομίες

(ετήσιες ποσοστιαίες μεταβολές, τριμηνιαία στοιχεία, μηνιαία στοιχεία)

-10 -5 0 5 10 15 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 ζώνη του ευρώ ΗΠΑ Ηνωμένο Βασίλειο Κίνα Ιαπωνία παγκόσμια οικονομία χωρίς τη ζώνη του ευρώ α) Αύξηση του ΑΕΠ ζώνη του ευρώ ΗΠΑ Ηνωμένο Βασίλειο Κίνα Ιαπωνία σύνολο ΟΟΣΑ β) Πληθωρισμός -4 -2 0 2 4 6 8 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Πηγές: Eurostat και εθνικά στοιχεία.
Σημειώσεις: Τα στοιχεία για το ΑΕΠ είναι εποχικώς διορθωμένα. ΕνΔΤΚ για τη ζώνη του ευρώ και το Ην. Βασίλειο, ΔΤΚ για τις ΗΠΑ, την Κίνα και την Ιαπωνία.

Οι συνθήκες χρηματοδότησης σε παγκόσμιο επίπεδο παρέμειναν εν γένει διευκολυντικές. Το Ομοσπονδιακό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών των ΗΠΑ μετέθεσε την έναρξη της επανόδου της νομισματικής πολιτικής του σε συμβατικότερη κατεύθυνση για το τέλος 2015, ενώ τόσο η Τράπεζα της Ιαπωνίας όσο και η ΕΚΤ συνέχισαν να ασκούν επεκτατική νομισματική πολιτική. Η Τράπεζα της Αγγλίας διατήρησε αμετάβλητη τη νομισματική πολιτική της. Η μεταβλητότητα των χρηματοπιστωτικών αγορών και η απροθυμία για ανάληψη κινδύνων παρέμειναν σχετικά χαμηλές κατά το μεγαλύτερο μέρος του έτους. Ωστόσο, το γ΄ τρίμηνο του έτους η έντονη διόρθωση των τιμών των μετοχών στις κινεζικές χρηματιστηριακές αγορές οδήγησε σε έντονη αύξηση της μεταβλητότητας στην αγορά. Ενώ οι επιδράσεις στην πραγματική οικονομία ήταν περιορισμένες, η προοπτική αυξανόμενης απόκλισης της κατεύθυνσης της νομισματικής πολιτικής των μεγαλύτερων προηγμένων οικονομιών και οι ανησυχίες στην αγορά σχετικά με την αντοχή της οικονομικής ανάπτυξης στις αναδυόμενες οικονομίες οδήγησαν σε σημαντικές υποτιμήσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών και σε εκροές κεφαλαίων από ορισμένες αναδυόμενες οικονομίες, ιδίως αυτές που έχουν σημαντικές εγχώριες και εξωτερικές ανισορροπίες (βλ. επίσης Πλαίσιο 1).


Ιστορική επιβράδυνση του παγκόσμιου εμπορίου

Μετά από τρία χρόνια υποτονικής αύξησης του παγκόσμιου εμπορίου, ο ρυθμός αύξησης των παγκόσμιων εισαγωγών αγαθών και υπηρεσιών υποχώρησε ακόμη περισσότερο το πρώτο εξάμηνο του 2015, προτού ανακάμψει σταδιακά προς το τέλος του έτους από πολύ χαμηλά επίπεδα. Συνολικά, ο όγκος των παγκόσμιων εισαγωγών αυξήθηκε μόλις κατά 1,7% σε ετήσια βάση το 2015, έναντι 3,5% το 2014. Όπως και στην περίπτωση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ, η εξασθένηση του παγκόσμιου εμπορίου προήλθε κυρίως από τις αναδυόμενες οικονομίες, αν και παροδικά σημειώθηκε εξαιρετικά χαμηλός ρυθμός αύξησης του εμπορίου και σε ορισμένες προηγμένες οικονομίες.

Ο ρυθμός αύξησης των παγκόσμιων εισαγωγών είναι χαμηλότερος από τον μακροχρόνιο μέσο όρο του από το δεύτερο εξάμηνο του 2011. Είναι γεγονός ότι αυτή η επιβράδυνση οφείλεται εν μέρει στην υποτονική παγκόσμια ανάκαμψη και έτσι αποτελεί σε κάποιο βαθμό κυκλικό φαινόμενο, ταυτόχρονα όμως η ελαστικότητα του παγκόσμιου εμπορίου – δηλ. η προσαρμοστικότητα του ρυθμού αύξησης των παγκόσμιων εισαγωγών στις μεταβολές του ΑΕΠ – είναι εξαιρετικά χαμηλή τα τέσσερα τελευταία χρόνια. Ενώ επί 25 χρόνια μέχρι το 2007 το εμπόριο αυξανόταν με σχεδόν διπλάσιο ρυθμό από ό,τι το παγκόσμιο ΑΕΠ, τα τελευταία χρόνια ο ρυθμός αύξησης του εμπορίου είναι βραδύτερος σε σχέση με αυτόν του ΑΕΠ.

Τα πιθανά αίτια της συνεχιζόμενης εξασθένησης του παγκόσμιου εμπορίου είναι πολλά και ποικίλα. Από τη μια πλευρά, υπάρχουν κυκλικοί παράγοντες που περιλαμβάνουν όχι μόνο την εν γένει βραδεία ανάκαμψη της παγκόσμιας οικονομικής δραστηριότητας, αλλά και τη μεταβολή της σύνθεσης του ΑΕΠ από την πλευρά της ζήτησης, καθώς οι συνιστώσες της ζήτησης που έχουν υψηλό εισαγωγικό περιεχόμενο (όπως οι επενδύσεις) είναι ιδιαίτερα υποτονικές. Από την άλλη πλευρά, σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίζουν και διαρθρωτικοί παράγοντες, όπως η μετατόπιση της δραστηριότητας προς τομείς (π.χ. υπηρεσίες) και περιοχές (αναδυόμενες οικονομίες και ιδίως Κίνα) με χαμηλότερη ελαστικότητα του εμπορίου, καθώς και οι μεταβολές στη συμμετοχή σε παγκόσμιες αλυσίδες αξίας.


Οι χαμηλές τιμές της ενέργειας άσκησαν καθοδική πίεση στον παγκόσμιο πληθωρισμό

Η έντονη πτώση των τιμών των βασικών εμπορευμάτων – ιδίως της ενέργειας – το δεύτερο εξάμηνο του 2014 συνέβαλε σημαντικά στη μείωση του παγκόσμιου μετρούμενου πληθωρισμού το 2015 (βλ. Διάγραμμα 2). Στις χώρες του ΟΟΣΑ ο ετήσιος πληθωρισμός υποχώρησε σε 0,6% (από 1,7% το 2014), ενώ ο ετήσιος πυρήνας του πληθωρισμού (χωρίς τις τιμές των ειδών διατροφής και της ενέργειας) μειώθηκε οριακά μόνο, από 1,8% το 2014 σε 1,7% το 2015 (βλ. Διάγραμμα 1).

Διάγραμμα 2

Τιμές βασικών εμπορευμάτων

(ημερήσια στοιχεία)

30 50 70 90 110 130 150 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 τρόφιμα και τροπικά ποτά (δολ. ΗΠΑ, δείκτης: 2010 = 100) αργό πετρέλαιο τύπου Brent (δολ. ΗΠΑ/βαρέλι) μη σιδηρούχα μέταλλα (δολ. ΗΠΑ, δείκτης: 2010 = 100)

Πηγές: Bloomberg και Hamburg Institute of International Economics.

Οι τιμές του πετρελαίου παρέμειναν χαμηλές, αλλά εμφάνισαν σημαντική μεταβλητότητα κατά τη διάρκεια του 2015. Είχε προηγηθεί διαρκής υποχώρηση από περίπου 112 δολ. ΗΠΑ/βαρέλι τον Ιούνιο του 2014 σε 46 δολ. ΗΠΑ στα μέσα Ιανουαρίου 2015. Μετά από προσωρινή μικρή ανάκαμψη μέχρι τον Μάιο του 2015, οι τιμές του πετρελαίου υποχώρησαν το δεύτερο εξάμηνο του έτους, συνεχίζοντας να αντανακλούν την υπερπροσφορά πετρελαίου στην παγκόσμια αγορά. Τα μέλη του ΟΠΕΚ διατήρησαν την παραγωγή τους σχεδόν σε επίπεδα ρεκόρ, αλλά ο ρυθμός αύξησης της εκτός ΟΠΕΚ παραγωγής μειώθηκε κάπως το δεύτερο εξάμηνο του έτους. Ειδικότερα, η πτώση των τιμών και η μείωση των επενδύσεων προκάλεσαν επιβράδυνση της παραγωγής αμερικανικού σχιστολιθικού πετρελαίου, που ακόμη δείχνει αντοχή, μετριάζοντας κάπως την υπερπροσφορά. Η ζήτηση αργού πετρελαίου αυξήθηκε το 2015 με την πτώση των τιμών, αλλά και πάλι δεν μπορούσε να συμβαδίσει με την προσφορά πετρελαίου.

Οι τιμές των βασικών εμπορευμάτων εκτός του πετρελαίου εξακολούθησαν να μειώνονται για λόγους που συνδέονται τόσο με την προσφορά όσο και με τη ζήτηση. Η μείωση της παγκόσμιας ζήτησης – ιδίως από την Κίνα, από την οποία προέρχεται κυρίως η ζήτηση για διάφορα μέταλλα-βασικά εμπορεύματα – επέτεινε την καθοδική πίεση στις τιμές των βασικών εμπορευμάτων εκτός του πετρελαίου. Η μείωση των τιμών των τροφίμων αντανακλά κυρίως την αυξημένη προσφορά. Συνολικά, σε όρους δολαρίων ΗΠΑ, οι τιμές των τροφίμων μειώθηκαν κατά 18%, ενώ ο δείκτης των τιμών των μετάλλων υποχώρησε κατά 17% το 2015.

Επιπλέον, η βραδεία εξάλειψη του παραγωγικού κενού στις προηγμένες οικονομίες και η διεύρυνσή του σε αρκετές αναδυόμενες οικονομίες οδήγησαν σε άφθονο αναξιοποίητο παραγωγικό δυναμικό σε παγκόσμιο επίπεδο, γεγονός που άσκησε πρόσθετη καθοδική πίεση στον παγκόσμιο πληθωρισμό. Σε επίπεδο μεμονωμένων χωρών, ο πληθωρισμός επηρεάστηκε επίσης πολύ από τις διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Ενώ η ανατίμηση του δολαρίου ΗΠΑ και της λίρας Αγγλίας στην αρχή του έτους οδήγησε σε πρόσθετη καθοδική πίεση στον πληθωρισμό στις αντίστοιχες χώρες, ορισμένες αναδυόμενες οικονομίες, όπως η Ρωσία, η Βραζιλία και η Τουρκία, αντιμετώπισαν ανοδικές πιέσεις στις τιμές από τη σημαντική υποτίμηση των νομισμάτων τους.


Ανομοιόμορφες εξελίξεις στην ανάπτυξη των μεγάλων οικονομιών

Στις ΗΠΑ η οικονομική δραστηριότητα παρέμεινε ανθεκτική και ο ρυθμός αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ διαμορφώθηκε κατά μέσο όρο σε 2,4% το 2015, αμετάβλητος σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Μετά από κάποια κάμψη στην αρχή του έτους λόγω παροδικών παραγόντων, όπως κακοκαιρία και προβλήματα στην κίνηση των πλοίων στους λιμένες, ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ στο β΄ και το γ΄ τρίμηνο ήταν αρκετά δυναμικός, κυρίως χάρη στη συμβολή της τελικής εγχώριας ζήτησης, ενώ η συμβολή των καθαρών εξαγωγών ήταν αρνητική. Στη συνέχεια, η οικονομική δραστηριότητα επιβραδύνθηκε και πάλι το δ΄ τρίμηνο. Η ιδιωτική καταναλωτική δαπάνη παρέμεινε υψηλή υπό συνθήκες συνεχιζόμενων διευκολυντικών συνθηκών χρηματοδότησης, χαμηλότερων τιμών πετρελαίου, ενισχυμένων ισολογισμών των νοικοκυριών και βελτιωμένης εμπιστοσύνης των καταναλωτών. Η υποκείμενη δυναμική της αγοράς εργασίας παρέμεινε και αυτή ισχυρή με περαιτέρω μείωση του ποσοστού ανεργίας σε 5,0% στο τέλος του έτους. Υπό την επίδραση της έντονης πτώσης των τιμών της ενέργειας και της ανατίμησης του δολαρίου ΗΠΑ από το δεύτερο εξάμηνο του 2014, ο πληθωρισμός διατηρήθηκε εξαιρετικά χαμηλός καθ’ όλη τη διάρκεια του 2015. Ο ετήσιος πληθωρισμός βάσει του ΔΤΚ διαμορφώθηκε σε 0,1% κατά μέσο όρο, από 1,6% το 2014, ενώ ο πυρήνας του πληθωρισμού βάσει του ΔΤΚ (χωρίς τις τιμές των ειδών διατροφής και της ενέργειας) διατηρήθηκε ουσιαστικά αμετάβλητος σε 1,8%.

Η νομισματική πολιτική παρέμεινε εντόνως διευκολυντική κατά το μεγαλύτερο μέρος του 2015. Τόσο οι προβολές της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Ανοικτής Αγοράς (FOMC) για τα επιτόκια όσο και τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης επί των ομοσπονδιακών κεφαλαίων κινήθηκαν πτωτικά με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι προσδοκίες για αύξηση των επιτοκίων νομισματικής πολιτικής μετατέθηκαν περαιτέρω στο μέλλον. Τον Δεκέμβριο του 2015 η FOMC αποφάσισε να αυξήσει το επιτόκιο-στόχο για τα ομοσπονδιακά κεφάλαια σε 0,25-0,50%, προβαίνοντας έτσι για πρώτη φορά σε αύξηση επιτοκίου μετά από εννέα και πλέον χρόνια. Η κατεύθυνση της δημοσιονομικής πολιτικής ήταν εν γένει ουδέτερη κατά το δημοσιονομικό έτος 2015. Το δημοσιονομικό έλλειμμα μειώθηκε ελαφρώς σε 2,5% του ΑΕΠ, φθάνοντας στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2007.

Στην Ιαπωνία ο ρυθμός αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ ήταν σχετικά ευμετάβλητος κατά τη διάρκεια του έτους. Μετά την έντονη αύξηση στην αρχή του έτους, η οικονομική δραστηριότητα επιβραδύνθηκε παροδικά το β΄τρίμηνο και επανήλθε σε θετικούς, αν και υποτονικούς, ρυθμούς αύξησης το δεύτερο εξάμηνο. Η ανάκαμψη σημειώθηκε καθώς η ιδιωτική κατανάλωση και οι εξαγωγές κατέγραψαν άνοδο μετά από περίοδο πτώσης. Κατά μέσο όρο το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 0,7% το 2015, καταγράφοντας ελαφρά επιτάχυνση σε σχέση με το 2014, όταν η Ιαπωνία βρέθηκε σε έντονη ύφεση λόγω αύξησης των συντελεστών ΦΠΑ. Οι επιδράσεις της βάσης σύγκρισης, που εξασθενούν σταδιακά, οδήγησαν επίσης σε επιβράδυνση του πληθωρισμού σε 0,8% κατά μέσο όρο (από 2,7% το 2014). Έτσι, παρά τη συνέχιση του προγράμματος ποσοτικής και ποιοτικής χαλάρωσης της νομισματικής πολιτικής που εφαρμόζει η Τράπεζα της Ιαπωνίας, ο πληθωρισμός εξακολουθεί να βρίσκεται αρκετά χαμηλότερα από τον στόχο του 2%, αν και υπήρξαν κάποιες ενδείξεις προς το τέλος του έτους για επιτάχυνση του πυρήνα του πληθωρισμού.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο η οικονομική δραστηριότητα επιβραδύνθηκε συγκρατημένα το 2015. Ο ετήσιος ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ υποχώρησε σε 2,2% το 2015 από σχεδόν 3% το 2014, σύμφωνα με προκαταρκτικές εκτιμήσεις. Ειδικότερα, ο ρυθμός αύξησης των επενδύσεων σε κατοικίες υποχώρησε σε σχέση με τον πολύ ταχύ ρυθμό του προηγούμενου έτους. Ο χαμηλός πληθωρισμός συνέβαλε στην αύξηση του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών, στηρίζοντας έτσι την ιδιωτική κατανάλωση και την άνοδο του ΑΕΠ. Σε σχέση με το προηγούμενο έτος, συνεχίστηκε η ενίσχυση της αγοράς εργασίας και το ποσοστό ανεργίας υποχώρησε σε περίπου 5% μέχρι το τέλος του 2015. Περαιτέρω πρόοδος σημειώθηκε στη δημοσιονομική προσαρμογή και το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης εκτιμάται ότι μειώθηκε σε περίπου 4,5% του ΑΕΠ το 2015. Ο πληθωρισμός υποχώρησε σε σχέση με το προηγούμενο έτος και κυμάνθηκε γύρω στο 0% καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους λόγω των χαμηλών τιμών τις ενέργειας και των ειδών διατροφής και της ανατίμησης της λίρας Αγγλίας. Κατά τη διάρκεια του 2015 η Επιτροπή Νομισματικής Πολιτικής της Τράπεζας της Αγγλίας εξακολούθησε να εφαρμόζει νομισματική πολιτική με διευκολυντική κατεύθυνση, διατηρώντας το επιτόκιο πολιτικής της στο 0,5% και το μέγεθος του προγράμματος αγοράς τίτλων στα 375 δισεκ. λίρες Αγγλίας.

Στην Κίνα η σταδιακή επιβράδυνση της οικονομίας συνεχίστηκε σε ένα περιβάλλον βραδύτερης αύξησης των επενδύσεων και ασθενέστερων εξαγωγών. Ο ετήσιος ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ υποχώρησε σε 6,8% το 2015 από 7,3% το προηγούμενο έτος. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού οι κινεζικές χρηματιστηριακές αγορές ακολούθησαν έντονα διορθωτική πορεία μετά από την πολύ έντονη άνοδο των προηγούμενων μηνών, γεγονός που δημιούργησε ανησυχίες σχετικά με τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και τις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης της Κίνας και άλλων αναδυόμενων οικονομιών. Ωστόσο, η διόρθωση αυτή είχε σχετικά περιορισμένες συνέπειες στη μακροοικονομική και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Εν όψει της υποχώρησης του πληθωρισμού βάσει του ΔΤΚ (από 2,0% το 2014 σε 1,5% το 2015) και προκειμένου να συμβάλει στη σταθεροποίηση της ανάπτυξης, η κεντρική τράπεζα της Κίνας συνέχισε τη χαλάρωση πολιτικής που είχε ξεκινήσει τον Νοέμβριο του 2014, με αρκετές πρόσθετες περικοπές των επιτοκίων αναφοράς και μειώσεις των συντελεστών υποχρεωτικών ελάχιστων αποθεματικών κατά τη διάρκεια του 2015. Επιπλέον, θεσπίστηκαν περαιτέρω μεταρρυθμίσεις για να ενισχυθεί ο ρόλος των δυνάμεων της αγοράς στη διαμόρφωση της συναλλαγματικής ισοτιμίας, γεγονός που οδήγησε σε υποτίμηση του γιουάν – και άλλων νομισμάτων αναδυόμενων οικονομιών – έναντι του δολαρίου ΗΠΑ και σε εκ νέου μεταβλητότητα στη χρηματιστηριακή αγορά τις επόμενες εβδομάδες από τη λήψη της απόφασης. Όσον αφορά τη δημοσιονομική πολιτική, οι δαπάνες σε δημόσιες υποδομές αυξήθηκαν για να ενισχυθούν οι συνολικές επενδύσεις.


Η υποτίμηση του ευρώ συνεχίστηκε

Στη διάρκεια του 2015 το ευρώ υποτιμήθηκε σε όρους ονομαστικής σταθμισμένης ισοτιμίας. Οι εξελίξεις της συναλλαγματικής ισοτιμίας του ευρώ συνέχισαν να αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό τις διαφορετικές κυκλικές θέσεις των μεγαλύτερων οικονομιών και τις διαφορετικές κατευθύνσεις της νομισματικής πολιτικής τους. Διακρίνονται τέσσερις διαφορετικές φάσεις στην πορεία του ευρώ. Το α΄ τρίμηνο του 2015 το ευρώ υποτιμήθηκε σημαντικά πριν από την ανακοίνωση του διευρυμένου προγράμματος αγοράς περιουσιακών στοιχείων από την ΕΚΤ. Στη συνέχεια το ευρώ σταθεροποιήθηκε το β΄ τρίμηνο, παρά τις περιστασιακές εξάρσεις μεταβλητότητας που συνδέονταν με τις εξελίξεις στις διαπραγματεύσεις μεταξύ της Ελλάδας και των διεθνών δανειστών της, καθώς και με μεταβολές των προσδοκιών της αγοράς σχετικά με τον χρόνο πιθανής αύξησης των επιτοκίων πολιτικής από την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού το ευρώ ενισχύθηκε σημαντικά εν μέσω αυξημένης απροθυμίας για ανάληψη κινδύνων παγκοσμίως και αβεβαιότητας για τις εξελίξεις στην Κίνα και στις αναδυόμενες οικονομίες γενικότερα. Το δ΄ τρίμηνο το ευρώ υποτιμήθηκε ξανά συνολικά λόγω επανεμφάνισης προσδοκιών για αυξανόμενη απόκλιση της κατεύθυνσης της νομισματικής πολιτικής μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού.

Διάγραμμα 3

Συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ

(ημερήσια στοιχεία)

100 105 110 115 120 125 130 1,00 1,10 1,20 1,30 1,40 1,50 1,60 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 δολ. ΗΠΑ/ευρώ (αριστερή κλίμακα) ονομαστική σταθμισμένη συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ (δεξιά κλίμακα)

Πηγή: ΕΚΤ.
Σημείωση: Ονομαστική σταθμισμένη συναλλαγματική ισοτιμία έναντι των νομισμάτων των 38 κυριότερων εμπορικών εταίρων.

Η ονομαστική σταθμισμένη συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ (όπως μετρείται έναντι των 38 κυριότερων εμπορικών εταίρων) υποχώρησε κατά 3% και πλέον σε ετήσια βάση (βλ. Διάγραμμα 3). Σε όρους διμερούς ισοτιμίας, το ευρώ υποτιμήθηκε έντονα έναντι του δολαρίου ΗΠΑ (-11,0%). Ως εκ τούτου, συνεχίστηκε η υποτίμηση του ευρώ έναντι νομισμάτων που είναι συνδεδεμένα με το δολάριο ΗΠΑ, όπως το κινεζικό γιουάν (-6,5%). Το ευρώ υποτιμήθηκε επίσης έναντι της λίρας Αγγλίας (-5,9%) και του γιεν Ιαπωνίας (-10,3%). Αντίθετα, ανατιμήθηκε σημαντικά έναντι του ρεάλ Βραζιλίας (+29,2%) και του ραντ Νοτίου Αφρικής (+18,9%).

Από τα ευρωπαϊκά νομίσματα που έχουν στενή σύνδεση με το ευρώ, η κορώνα Δανίας είναι επί του παρόντος το μοναδικό εθνικό νόμισμα που συμμετέχει στον ευρωπαϊκό μηχανισμό συναλλαγματικών ισοτιμιών ΙΙ (ΜΣΙ II), μετά την ένταξη της Λιθουανίας στη ζώνη του ευρώ την 1.1.2015. Η τρέχουσα ισοτιμία της δανικής κορώνας διαμορφώθηκε κοντά στην κεντρική της ισοτιμία εντός του ΜΣΙ ΙΙ, ενώ η Danmarks Nationalbank μείωσε τα επιτόκια πολιτικής της τέσσερις φορές εντός του Ιανουαρίου και του Φεβρουαρίου του 2015. Μετά την ανακοίνωση της κεντρικής τράπεζας της Ελβετίας στις 15.1.2015 ότι θα εγκαταλείψει τον στόχο της για ελάχιστη συναλλαγματική ισοτιμία 1,20 ελβετικά φράγκα ανά ευρώ, το ευρώ υποτιμήθηκε έντονα έναντι του ελβετικού φράγκου, αλλά στη συνέχεια η τρέχουσα ισοτιμία του έναντι του ελβετικού φράγκου κυμάνθηκε λίγο πάνω από το 1:1. Το λεβ Βουλγαρίας παρέμεινε σταθερά συνδεδεμένο με το ευρώ, ενώ το ευρώ υποχώρησε συγκρατημένα έναντι των νομισμάτων ορισμένων κρατών-μελών της ΕΕ με καθεστώτα κυμαινόμενης συναλλαγματικής ισοτιμίας, όπως η κορώνα Τσεχίας (-2,6%), το ζλότυ Πολωνίας (-0,2%), η κορώνα Σουηδίας (-2,2%) και το κούνα Κροατίας (-0,3%).


Πλαίσιο 1 Χρηματοπιστωτική πίεση στις αναδυόμενες οικονομίες

Οι ανησυχίες σχετικά με τις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης της Κίνας και των αναδυόμενων οικονομιών γενικότερα, καθώς και οι αυξανόμενες προσδοκίες για συμβατικότερη νομισματική πολιτική στις ΗΠΑ οδήγησαν σε περίοδο έντονης μεταβλητότητας στις χρηματοπιστωτικές αγορές των αναδυόμενων οικονομιών το 2015. Σε αρκετές χώρες σημειώθηκαν σημαντικές εκροές κεφαλαίων από τις εγχώριες αγορές ομολόγων και μετοχών, σε συνδυασμό με αύξηση των διαφορών αποδόσεων (spreads) των εταιρικών και κρατικών ομολόγων, και σημαντικές υποτιμητικές πιέσεις στο εθνικό τους νόμισμα. Σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστούν αυτές οι αντιξοότητες, διάφορες κεντρικές τράπεζες πραγματοποίησαν παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας στις αγορές συναλλάγματος πωλώντας συναλλαγματικά διαθέσιμα. Οι εντάσεις κορυφώθηκαν στο τέλος Αυγούστου 2015, όταν η απότομη διόρθωση στις κινεζικές χρηματιστηριακές αγορές οδήγησε σε έντονη αύξηση παγκοσμίως της απροθυμίας για ανάληψη κινδύνων με σημαντικές επιπτώσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές ανά τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς της ζώνης του ευρώ.

Διάγραμμα Α

Χρηματοπιστωτική πίεση σε μεγάλες αναδυόμενες οικονομίες

(μηνιαία στοιχεία)

-1,0 -0,5 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2005 2007 2009 2011 2013 2015 δείκτης χρηματοπιστωτικής πίεσης στις αναδυόμενες οικονομίες

Πηγές: Haver, Institute of International Finance και υπολογισμοί της ΕΚΤ.
Σημειώσεις: Ο δείκτης χρηματοπιστωτικής πίεσης στις αναδυόμενες οικονομίες συνδυάζει στοιχεία από διαφορετικές χρονοσειρές στοιχείων των χρηματοπιστωτικών αγορών: (1) ροές επενδύσεων χαρτοφυλακίου προς αγορές ομολόγων και μετοχών (Institute of International Finance), (2) εξελίξεις των διμερών ονομαστικών συναλλαγματικών ισοτιμιών έναντι του δολαρίου ΗΠΑ (Συμβούλιο Διοικητών του Ομοσπονδιακού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών των ΗΠΑ), (3) μεταβολές των διαφορών αποδόσεων μεταξύ των εγχώριων αγορών ομολόγων και των ομολόγων των ΗΠΑ (JP Morgan, Emerging Market Bond Index) και (4) μεταβολές συναλλαγματικών διαθεσίμων (IMF, International Financial Statistics). Ο δείκτης που παρουσιάζεται αντιστοιχεί σε κινητό μέσο όρο τριών μηνών της πρώτης κύριας συνιστώσας, που εξηγεί το 50% περίπου της συνολικής διακύμανσης της αρχικής σειράς δεδομένων. Θετικές/αρνητικές τιμές του δείκτη δηλώνουν πίεση υψηλότερη/χαμηλότερη από τον μακροχρόνιο μέσο όρο. Το δείγμα χωρών αποτελείται από τη Βραζιλία, την Κίνα, την Ινδία, την Ινδονησία, το Μεξικό, τη Νότιο Αφρική, τη Νότιο Κορέα, την Ταϊλάνδη και την Τουρκία. Τα στοιχεία είναι μηνιαία και καλύπτουν την περίοδο από τον Ιανουάριο του 2005. Πιο πρόσφατη παρατήρηση: Δεκέμβριος 2015.

Η χρηματοπιστωτική πίεση σε μεγάλες αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς κορυφώθηκε το γ΄ τρίμηνο του 2015 σε επίπεδο που κρίνεται πολύ υψηλό ακόμη και από πιο μακροχρόνια σκοπιά. Το Διάγραμμα Α παρουσιάζει έναν συνολικό δείκτη χρηματοπιστωτικής πίεσης στις αναδυόμενες οικονομίες που συνδυάζει πληροφορίες για τις ροές επενδύσεων χαρτοφυλακίου, τις εξελίξεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών, τις διακυμάνσεις των διαφορών αποδόσεων των εγχώριων ομολόγων και τις μεταβολές των συναλλαγματικών διαθεσίμων. Ο δείκτης αυτός κορυφώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2015, φθάνοντας στο δεύτερο υψηλότερο σημείο της τελευταίας δεκαετίας και ξεπερνώντας τα υψηλά επίπεδα που είχαν καταγραφεί κατά το επεισόδιο πανικού στις αγορές μετά την ανακοίνωση της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ για σταδιακό περιορισμό της ποσοτικής χαλάρωσης (taper tantrum) στα μέσα του 2013. Υψηλότερα επίπεδα πίεσης είχαν δημιουργηθεί μόνο στο τέλος του 2008, αμέσως μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση. Όσον αφορά τις επιμέρους συνιστώσες του συνολικού δείκτη, τα υψηλά επίπεδα πίεσης κατά τη διάρκεια του 2015 οφείλονται κυρίως στις εξελίξεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών και σε μικρότερο βαθμό στη μείωση των επίσημων συναλλαγματικών διαθεσίμων. Μετά την πτώση στην κινεζική χρηματιστηριακή αγορά στο τέλος Αυγούστου 2015, οι αναδυόμενες οικονομίες κατέγραψαν και αυτές σημαντικές εκροές κεφαλαίων από μετοχικούς τίτλους, γεγονός που συνέβαλε στην κορύφωση της χρηματοπιστωτικής πίεσης τον Σεπτέμβριο του 2015.

Οι εντεινόμενες προσδοκίες για επάνοδο των ΗΠΑ σε συμβατικότερη νομισματική πολιτική συνέβαλαν μεν στην αύξηση της μεταβλητότητας στις χρηματοπιστωτικές αγορές το 2015, αλλά μάλλον δεν αποτέλεσαν την κύρια αιτία της. Οι προσδοκίες για αύξηση των επιτοκίων των ΗΠΑ προκάλεσαν γενικευμένη ανατίμηση του δολαρίου ΗΠΑ το 2015 και αύξησαν τη μεταβλητότητα στις αγορές συναλλάγματος. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση επιτοκίων του Δεκεμβρίου 2015 αναμενόταν σε μεγάλο βαθμό από τις αγορές και είχε εν πολλοίς ενσωματωθεί στις τιμές από την αρχή του έτους. Επιπλέον, σε αντίθεση με το επεισόδιο αντίδρασης των αγορών στον σταδιακό περιορισμό της ποσοτικής χαλάρωσης στις ΗΠΑ, οι αποδόσεις των δεκαετών κρατικών ομολόγων των ΗΠΑ δεν έδειξαν σαφή ανοδική τάση το 2015 και η διαφορά αποδόσεων μεταξύ βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων τίτλων (term premium) παρέμεινε πολύ συμπιεσμένη.

Η έντονη χρηματοπιστωτική μεταβλητότητα στις αναδυόμενες οικονομίες κατά τη διάρκεια του 2015 προήλθε σε μεγαλύτερο βαθμό από ανησυχίες σχετικά με τις συνέπειες της επιβράδυνσης της ανάπτυξης στην Κίνα και την πτώση των τιμών των βασικών εμπορευμάτων. Για παράδειγμα, μετά τη διόρθωση στην κινεζική χρηματιστηριακή αγορά τον Αύγουστο του 2015, σε ορισμένες αναδυόμενες οικονομίες που είναι καθαροί εξαγωγείς βασικών εμπορευμάτων σημειώθηκαν έντονες υποτιμήσεις των νομισμάτων τους. Τα νομίσματα των οικονομιών που έχουν ισχυρούς εμπορικούς δεσμούς με την Κίνα, όπως η Χιλή, η Ινδονησία, η Μαλαισία και η Ταϊλάνδη, επίσης αντέδρασαν έντονα.

Ταυτόχρονα, οι υφιστάμενες ευπάθειες και ανησυχίες σχετικά με τις προοπτικές χαμηλότερης ανάπτυξης επίσης συνέβαλαν στη δημιουργία πίεσης στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Στις περισσότερες αναδυόμενες οικονομίες η ανάπτυξη έχει μετριαστεί τα τελευταία χρόνια, λόγω τόσο κυκλικών παραγόντων όσο και διαρθρωτικών εμποδίων, και οι προοπτικές για τα επόμενα χρόνια δείχνουν χαμηλότερη ανάπτυξη. Επιπλέον, μερικές από τις οικονομίες που οι χρηματοπιστωτικές αγορές θεωρούσαν ευάλωτες ήδη από την αντίδραση πανικού του 2013, παρέμειναν ευάλωτες. Η Βραζιλία, η Ινδονησία και η Νότιος Αφρική εξακολουθούν να έχουν δίδυμα ελλείμματα (δημοσιονομικό και στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών), όπως και στην αρχή του 2013, ενώ η Βραζιλία και η Νότιος Αφρική πλήττονται επίσης από υψηλό πληθωρισμό και επιβραδυνόμενη ανάπτυξη. Η Τουρκία επίσης εξακολούθησε να παρουσιάζει σημαντικές εξωτερικές ανισορροπίες, παράλληλα με υψηλό πληθωρισμό και υψηλή πιστωτική επέκταση. Η πτώση των τιμών των βασικών εμπορευμάτων έχει επηρεάσει αρνητικά τις χώρες που είναι καθαροί εξαγωγείς βασικών εμπορευμάτων, όπως η Ρωσία και η Βραζιλία. Στη Ρωσία η συνεχιζόμενη οικονομική επιβράδυνση επιδεινώθηκε από τις οικονομικές κυρώσεις και τις χαμηλές τιμές του πετρελαίου, που ώθησαν την οικονομία σε βαθιά ύφεση. Αντίθετα, η Ινδία κατόρθωσε να διορθώσει ορισμένες από τις ευπάθειές της σε σχέση με το 2013, μειώνοντας τόσο τον ρυθμό πληθωρισμού όσο και το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, καθώς οι αρχές εφάρμοσαν σειρά μέτρων σταθεροποίησης και ενίσχυσης της ανάπτυξης.

Διάγραμμα B

Μεταβολές του λόγου πιστώσεων προς ΑΕΠ και του λόγου εξυπηρέτησης χρέους

(α΄ τρ. 2010 - β΄ τρ. 2015, ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ, ποσοστιαίες μονάδες)

μεταβολή του λόγου πιστώσεων προς ΑΕΠ (αριστερή κλίμακα) μεταβολή του λόγου εξυπηρέτησης χρέους (δεξιά κλίμακα) -2 0 2 4 6 8 10 12 -10 0 10 20 30 40 50 60 CN TH BR RU MY KR TR ID ZA MX IN

Πηγές: Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών και υπολογισμοί της ΕΚΤ.
Σημειώσεις: Ως πιστώσεις νοούνται οι συνολικές πιστώσεις προς τον μη χρηματοπιστωτικό τομέα από τις εγχώριες τράπεζες, όλους τους λοιπούς τομείς της οικονομίας και μη κατοίκους. Όσον αφορά τα χρηματοπιστωτικά μέσα, καλύπτεται το “βασικό” χρέος (core debt), που ορίζεται ως δάνεια, χρεόγραφα και νόμισμα και καταθέσεις. Ο λόγος εξυπηρέτησης του χρέους αποτυπώνει το ποσοστό του εισοδήματος που χρησιμοποιείται για την εξυπηρέτηση χρέους στον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα. Στο τέλος της παρούσας έκθεσης υπάρχει κατάλογος με συντομογραφίες χωρών.

Η ταχεία πιστωτική επέκταση κατέστησε επίσης πολλές αναδυόμενες οικονομίες ευάλωτες στην αυστηροποίηση των παγκόσμιων συνθηκών χρηματοδότησης. Τα τελευταία χρόνια οι χαλαρές συνθήκες χρηματοδότησης παγκοσμίως συνέβαλαν στην ταχεία πιστωτική επέκταση σε πολλές από αυτές τις χώρες (βλ. Διάγραμμα B). Στην Κίνα, όπου η ταχεία πιστωτική επέκταση στήριξε την έντονη άνοδο των επενδύσεων, οι πιστώσεις προς τον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα έφθασαν περίπου το 200% του ΑΕΠ το 2015. Παρά τα χαμηλά επιτόκια, τα αυξανόμενα επίπεδα χρέους έχουν ωθήσει ανοδικά τον λόγο εξυπηρέτησης χρέους των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων σε πολλές αναδυόμενες αγορές, σηματοδοτώντας αυξημένους κινδύνους για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, ιδίως αν η αυστηροποίηση των συνθηκών χρηματοδότησης παγκοσμίως οδηγήσει σε περαιτέρω αύξηση των επιτοκίων. Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια αρκετές αναδυόμενες οικονομίες έχουν αυξήσει σημαντικά την εξωτερική τους χρηματοδότηση σε δολάρια ΗΠΑ, γεγονός που τις καθιστά ευάλωτες σε περαιτέρω ανατίμηση του δολαρίου.

Συνολικά, η χρηματοπιστωτική πίεση του 2015 ανέδειξε τις υφιστάμενες ευπάθειες σε ορισμένες αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς και την ανάγκη να αντιμετωπιστούν αυτές, ιδίως στο πλαίσιο της πιθανής αυστηροποίησης των συνθηκών χρηματοδότησης παγκοσμίως και των προοπτικών επιβράδυνσης της ανάπτυξης για τις χώρες αυτές.


Χρηματοπιστωτικές εξελίξεις

Η δυναμική των χρηματοπιστωτικών εξελίξεων στη ζώνη του ευρώ το 2015 διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις αποφάσεις νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ και ιδίως από το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset purchase programme – APP). Κατά συνέπεια, τα επιτόκια της αγοράς χρήματος, οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων και το κόστος εξωτερικής χρηματοδότησης των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων εξακολούθησαν την πτωτική πορεία τους, φθάνοντας σε νέα ιστορικώς χαμηλά επίπεδα. Η οικονομική κατάσταση των νοικοκυριών επίσης βελτιώθηκε περαιτέρω.

Τα επιτόκια της αγοράς χρήματος στη ζώνη του ευρώ μειώθηκαν εν μέσω αυξανόμενης υπερβάλλουσας ρευστότητας

Τα επιτόκια της αγοράς χρήματος εξακολούθησαν να μειώνονται το 2015, αρχικά αντανακλώντας τη συνεχιζόμενη μετακύλιση του αρνητικού επιτοκίου της διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων, το οποίο θεσπίστηκε για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2014. Οι αρχικές στρατηγικές των επενδυτών για την αποφυγή των αρνητικών επιτοκίων, όπως η αναζήτηση υψηλότερων αποδόσεων σε τοποθετήσεις κάπως μεγαλύτερης διάρκειας, η αγορά υψηλής ποιότητας τίτλων και, σε μικρότερο βαθμό, η ανάληψη μεγαλύτερου πιστωτικού κινδύνου, βαθμιαία εξάντλησαν την αποτελεσματικότητά τους, καθώς οι τιμές προσαρμόστηκαν ανάλογα. Επιπλέον, οι τριβές στην αγορά λόγω της μετάβασης σε αρνητικά επιτόκια εξαλείφθηκαν σταδιακά.

Διάγραμμα 4

Επιτόκια της αγοράς χρήματος και υπερβάλλουσα ρευστότητα

(δισεκ. ευρώ, ποσοστά % ετησίως, ημερήσια στοιχεία)

-0,4 -0,3 -0,2 -0,1 0,0 0,1 0,2 0,3 0 100 200 300 400 500 600 700 Ιαν. υπερβάλλουσα ρευστότητα (αριστερή κλίμακα) ΕΟΝΙΑ EURIBOR 3 μηνών EURIBOR 6 μηνών Φεβρ. Μάρτ. Απρ. Μάιος Ιούν. Ιούλ. Αύγ. Σεπτ. Οκτ. Νοέμ. Δεκ. Ιαν. 2016 2015