Πρόλογος

Το 2016 ήταν από πολλές απόψεις μια δύσκολη χρονιά, ταυτόχρονα όμως χαρακτηρίστηκε και από ενδείξεις προόδου. Αν και ξεκίνησε μέσα σε κλίμα οικονομικής αβεβαιότητας, έληξε με την οικονομία σε σταθερές βάσεις, τις σταθερότερες που είχε αφότου εκδηλώθηκε η κρίση.

Ωστόσο, καθώς η οικονομική αβεβαιότητα υποχωρούσε, η πολιτική αβεβαιότητα αυξανόταν. Ήρθαμε αντιμέτωποι με σειρά γεωπολιτικών εξελίξεων που θα διαμορφώσουν το τοπίο της πολιτικής μας για τα επόμενα χρόνια. Η φετινή Ετήσια Έκθεση περιγράφει πώς πορεύθηκε η ΕΚΤ σ’ αυτό το ταραγμένο περιβάλλον.

Το 2016 ξεκίνησε με φόβους για νέα επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομικής δραστηριότητας, που αντικατοπτρίστηκαν στην έντονη μεταβλητότητα στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Υπήρχε κίνδυνος να καθυστερήσει περαιτέρω η επάνοδος του πληθωρισμού σε επίπεδα συμβατά με τον στόχο μας και, καθώς ο πληθωρισμός βρισκόταν ήδη σε πολύ χαμηλά επίπεδα, οι κίνδυνοι αποπληθωρισμού ήταν σημαντικοί. Όπως και το 2015, το Διοικητικό Συμβούλιο παρέμεινε αποφασισμένο να χρησιμοποιήσει όλα τα εργαλεία που διαθέτει στο πλαίσιο της αποστολής του για την εκπλήρωση του στόχου του.

Έτσι, τον Μάρτιο θεσπίσαμε μια σειρά νέων μέτρων προκειμένου να διευρύνουμε τη στήριξη της νομισματικής πολιτικής προς την πραγματική οικονομία. Σε αυτά συγκαταλέγονταν η περαιτέρω μείωση των βασικών μας επιτοκίων, η αύξηση των μηνιαίων αγορών στο πλαίσιο του προγράμματος αγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset purchase programme) από 60 δισεκ. ευρώ σε 80 δισεκ. ευρώ, η διενέργεια, για πρώτη φορά, αγορών ομολόγων του επιχειρηματικού τομέα και η έναρξη μιας νέας σειράς στοχευμένων πράξεων πιο μακροπρόθεσμης αναχρηματοδότησης.

Όπως περιγράφεται στην Έκθεση, αυτά τα μέτρα αποδείχθηκαν ιδιαιτέρως αποτελεσματικά όσον αφορά τη χαλάρωση των συνθηκών χρηματοδότησης, τη διατήρηση της ανάκαμψης και – τελικά – τη στήριξη της σταδιακής προσαρμογής των ρυθμών πληθωρισμού προς επίπεδα πλησιέστερα στον στόχο μας.

Καθώς η πολιτική μας απέδιδε καρπούς, τον Δεκέμβριο το πρόγραμμα αγοράς περιουσιακών στοιχείων παρατάθηκε κατά εννέα μήνες ώστε να διασφαλιστεί πιο μακρόχρονη στήριξη των συνθηκών χρηματοδότησης και διατηρήσιμη επάνοδος του πληθωρισμού πλησίον αλλά κάτω του 2%. Το μηνιαίο ύψος των αγορών, ωστόσο, επανακαθορίστηκε στο αρχικό επίπεδο των 60 δισεκ. ευρώ. Αυτό αντανακλούσε την επιτυχία των μέτρων που είχαμε λάβει νωρίτερα στη διάρκεια του έτους: την ενίσχυση της εμπιστοσύνης στην οικονομία της ζώνης του ευρώ και την εξάλειψη των κινδύνων αποπληθωρισμού.

Ωστόσο, παράλληλα με αυτά τα οφέλη, η νομισματική πολιτική έχει, όπως συμβαίνει πάντα, και κάποιες παρενέργειες. Το 2016 αυτές οι παρενέργειες βρέθηκαν συχνά στο προσκήνιο. Στη φετινή Έκθεση εξετάζουμε ορισμένα από τα ζητήματα και τις ανησυχίες που σχετίζονται με τις ακούσιες συνέπειες των ενεργειών μας.

Μία από τις ανησυχίες που διατυπώθηκαν αφορούσε τις διανεμητικές επιδράσεις των μέτρων μας, ιδίως από την άποψη της ανισοκατανομής του εισοδήματος και του πλούτου. Στην Έκθεση διαπιστώνεται ότι μεσοπρόθεσμα η νομισματική πολιτική έχει θετικές διανεμητικές επιδράσεις μέσω της μείωσης της ανεργίας, από την οποία μείωση ωφελούνται περισσότερο τα φτωχότερα νοικοκυριά. Άλλωστε, η δημιουργία θέσεων εργασίας είναι ένας από τους ισχυρότερους παράγοντες που συμβάλλουν στη μείωση των ανισοτήτων.

Μια άλλη ανησυχία αφορούσε την κερδοφορία των τραπεζών, των ασφαλιστικών επιχειρήσεων και των συνταξιοδοτικών ταμείων. Εξετάζεται πώς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα επηρεάστηκαν από το περιβάλλον χαμηλών επιτοκίων και ποιες ήταν οι αντίστοιχες αντιδράσεις τους σε αυτό. Διαπιστώνεται ότι η ικανότητα προσαρμογής των τραπεζών εξαρτάται από τα συγκεκριμένα επιχειρηματικά μοντέλα λειτουργίας τους.

Η Έκθεση καλύπτει και άλλες προκλήσεις που αντιμετώπισε ο χρηματοπιστωτικός τομέας το 2016. Εξετάζονται ειδικότερα το πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων, οι ενέργειες που απαιτούνται για την επίλυσή του και τα εμπόδια που εξακολουθούν να υφίστανται. Επίσης, σε ειδικό θέμα που δημοσιεύεται μαζί με την Έκθεση στον δικτυακό τόπο της ΕΚΤ παρουσιάζεται η νέα τεχνολογία και η καινοτομία στον χρηματοπιστωτικό τομέα, ο πιθανός αντίκτυπός τους στη δομή και τη λειτουργία του εν λόγω τομέα καθώς και το τι συνεπάγονται για τις αρχές επίβλεψης και ρύθμισης.

Και βέβαια η ανασκόπηση του 2016 δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης χωρίς να αναφερθούμε στις συγκλονιστικές πολιτικές αλλαγές που συντελέστηκαν στη διάρκεια της χρονιάς, κυρίως στην απόφαση του Ηνωμένου Βασιλείου να αποχωρήσει από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Έτσι, στην Έκθεση αξιολογείται το Brexit από τη σκοπιά της ΕΚΤ. Πάνω από όλα, τονίζουμε πόσο σημαντικό είναι να διαφυλαχθεί η ακεραιότητα της Ενιαίας Αγοράς καθώς και η ομοιογένεια των κανόνων της και της επιβολής συμμόρφωσης με αυτούς.

Η πολιτική αβεβαιότητα είναι πιθανόν να συνεχιστεί και το 2017. Διατηρούμε όμως την πεποίθηση ότι η οικονομική ανάκαμψη, στηριζόμενη από τη νομισματική πολιτική μας, θα προχωρήσει. Η ΕΚΤ ενεργεί με γνώμονα τη ρητή εντολή που της έχει ανατεθεί: να διατηρεί τη σταθερότητα των τιμών. Αυτή η εντολή μάς καθοδήγησε επιτυχώς σε όλη τη διάρκεια του 2016 – και θα συνεχίσει να μας καθοδηγεί και το τρέχον έτος.

Φραγκφούρτη, Απρίλιος 2017

Mario Draghi

Πρόεδρος


Η οικονομία της ζώνης του ευρώ, η νομισματική πολιτική της ΕΚΤ και ο ευρωπαϊκός χρηματοπιστωτικός τομέας το 2016

Η οικονομία της ζώνης του ευρώ

Το παγκόσμιο μακροοικονομικό περιβάλλον

Το 2016 η οικονομία της ζώνης του ευρώ αντιμετώπισε ένα απαιτητικό εξωτερικό περιβάλλον. Ο ρυθμός ανάπτυξης τόσο στις προηγμένες όσο και στις αναδυόμενες οικονομίες ήταν συγκρατημένος με βάση τα ιστορικά δεδομένα και σημειώθηκαν επεισόδια αυξημένης αβεβαιότητας και παροδικές εξάρσεις της μεταβλητότητας των χρηματοπιστωτικών αγορών, ιδίως μετά το βρετανικό δημοψήφισμα για την παραμονή της χώρας στην ΕΕ τον Ιούνιο και τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές τον Νοέμβριο. Ο πληθωρισμός παγκοσμίως ήταν υποτονικός λόγω της σταδιακά μειούμενης επίδρασης προηγούμενων πτώσεων της τιμής του πετρελαίου και της συνεχιζόμενης αφθονίας του αναξιοποίητου παραγωγικού δυναμικού διεθνώς.

Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη παρέμεινε συγκρατημένη

Η παγκόσμια οικονομία εξακολούθησε να ανακάμπτει σταδιακά το 2016, αν και με κάπως χαμηλότερο ρυθμό σε σχέση με το προηγούμενο έτος λόγω της επιβράδυνσης στις προηγμένες οικονομίες. Η οικονομική δραστηριότητα επιταχύνθηκε μόνο το δεύτερο εξάμηνο του έτους, ιδίως στις αναδυόμενες οικονομίες. Συνολικά, ο ρυθμός αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ παραμένει χαμηλότερος από τα προ της κρίσης επίπεδα.

Το 2016 χαρακτηρίστηκε από σημαντικά πολιτικά γεγονότα, τα οποία σκίασαν τις παγκόσμιες οικονομικές προοπτικές. Τον Ιούνιο του 2016 το αποτέλεσμα του βρετανικού δημοψηφίσματος δημιούργησε αβεβαιότητα σχετικά με τις οικονομικές προοπτικές της χώρας, αλλά οι άμεσες χρηματοοικονομικές και οικονομικές επιπτώσεις του αποδείχθηκαν παροδικές και περιορισμένες. Αργότερα στη διάρκεια του έτους, το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών επέφερε μεταβολή των προσδοκιών σχετικά με τις μελλοντικές πολιτικές της νέας κυβέρνησης των ΗΠΑ, γεγονός που πυροδότησε μια νέα έξαρση αβεβαιότητας ως προς την ακολουθούμενη πολιτική.

Διάγραμμα 1

Κυριότερες εξελίξεις σε επιλεγμένες οικονομίες

(ετήσιες ποσοστιαίες μεταβολές, τριμηνιαία στοιχεία, μηνιαία στοιχεία)

-10% -5% 0% 5% 10% 15% 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 ΗΠΑ Ηνωμένο Βασίλειο Κίνα Ιαπωνία ζώνη του ευρώ παγκόσμια οικονομία χωρίς τη ζώνη του ευρώ αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς α) Αύξηση του ΑΕΠ -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 β) Πληθωρισμός ΗΠΑ Ηνωμένο Βασίλειο Κίνα Ιαπωνία ζώνη του ευρώ ΟΟΣΑ

Πηγές: Eurostat και εθνικά στοιχεία.
Σημειώσεις: Τα στοιχεία για το ΑΕΠ είναι εποχικώς διορθωμένα. ΕνΔΤΚ για τη ζώνη του ευρώ και το Ην. Βασίλειο, ΔΤΚ για τις ΗΠΑ, την Κίνα και την Ιαπωνία.

Η ανάπτυξη συνεχίστηκε στις προηγμένες οικονομίες, αν και με βραδύτερο ρυθμό σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η διατήρηση διευκολυντικών συνθηκών χρηματοδότησης και οι βελτιούμενες αγορές εργασίας ενίσχυσαν την οικονομική δραστηριότητα. Η ανάπτυξη στις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς ήταν επίσης συγκρατημένη συνολικά το έτος, ενώ οι προοπτικές βελτιώθηκαν σημαντικά το δεύτερο εξάμηνο. Δύο παράγοντες άσκησαν ιδιαίτερη επίδραση: η συνεχιζόμενη σταδιακή επιβράδυνση της κινεζικής οικονομίας και η προοδευτική υποχώρηση της βαθιάς ύφεσης στις χώρες που είναι σημαντικοί εξαγωγείς βασικών εμπορευμάτων. Πέραν τούτου, η ανάπτυξη εξακολούθησε να περιορίζεται από γεωπολιτικές εντάσεις, υπερβολική μόχλευση, ευπάθεια σε τυχόν αντιστροφή των κεφαλαιακών ροών και, στην περίπτωση χωρών εξαγωγής βασικών εμπορευμάτων, βραδεία προσαρμογή στη μείωση των εσόδων.

Ο ρυθμός αύξησης του παγκόσμιου εμπορίου ήταν αδύναμος το 2016, καθώς ο όγκος των παγκόσμιων εισαγωγών αυξήθηκε μόλις κατά 1,7% ετησίως, έναντι 2,1% το προηγούμενο έτος. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένες διαρθρωτικές εξελίξεις που κατά το παρελθόν είχαν ενισχύσει το εμπόριο – όπως το χαμηλότερο κόστος μεταφοράς, η απελευθέρωση του εμπορίου, η επέκταση των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας και η χρηματοπιστωτική βάθυνση – δεν θα στηρίξουν το εμπόριο στον ίδιο βαθμό σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα. Συνεπώς, το παγκόσμιο εμπόριο δεν είναι πολύ πιθανόν να αναπτυχθεί ταχύτερα από την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα στο ορατό μέλλον.

Οι παγκόσμιες συνθήκες χρηματοδότησης παρέμειναν ευνοϊκές καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Οι κεντρικές τράπεζες στις μεγάλες προηγμένες οικονομίες διατήρησαν τη διευκολυντική κατεύθυνση της νομισματικής πολιτικής τους. Μεταξύ αυτών, η Τράπεζα της Αγγλίας, η Τράπεζα της Ιαπωνίας και η ΕΚΤ συνέχισαν να εφαρμόζουν επεκτατική νομισματική πολιτική. Το Ομοσπονδιακό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών των ΗΠΑ συνέχισε να κινείται προς την ομαλοποίηση της νομισματικής πολιτικής αυξάνοντας το επιτόκιο-στόχο για τα ομοσπονδιακά κεφάλαια κατά 25 μονάδες βάσης τον Δεκέμβριο του 2016. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές επέδειξαν συνολικά ανθεκτικότητα, παρά τις περιοδικές εξάρσεις της αβεβαιότητας που προκλήθηκαν από πολιτικές εξελίξεις. Προς το τέλος του έτους οι αποδόσεις των μακροπρόθεσμων αμερικανικών ομολόγων αυξήθηκαν σημαντικά. Δεν είναι ακόμη σαφές αν η αύξηση αυτή αντικατοπτρίζει προσδοκίες για υψηλότερη ανάπτυξη και αύξηση του πληθωρισμού ή απλώς διεύρυνση της διαφοράς αποδόσεων μεταξύ των μακροπρόθεσμων και βραχυπρόθεσμων αμερικανικών τίτλων (term premia). Οι περισσότερες αναδυόμενες αγορές ωφελήθηκαν από τη βελτίωση των συνθηκών εξωτερικής χρηματοδότησης μέχρι τη διενέργεια των αμερικανικών εκλογών τον Νοέμβριο. Στη συνέχεια, ωστόσο, η προηγηθείσα αύξηση των εισροών κεφαλαίων προς τις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς άρχισε να υποχωρεί, ενώ οι διαφορές αποδόσεων των κρατικών ομολόγων άρχισαν να κινούνται ανοδικά και οι πιέσεις στα νομίσματα άρχισαν να εντείνονται σε ορισμένες χώρες.


Το άφθονο αναξιοποίητο παραγωγικό δυναμικό εξακολούθησε να ασκεί περιοριστική επίδραση στον παγκόσμιο πληθωρισμό

Το 2016 ο παγκόσμιος πληθωρισμός εξακολούθησε να επηρεάζεται από τις χαμηλές τιμές του πετρελαίου και το αναξιοποίητο παραγωγικό δυναμικό που παραμένει σε αφθονία παγκοσμίως (βλ. Διάγραμμα 2). Στις χώρες του ΟΟΣΑ ο ετήσιος μετρούμενος πληθωρισμός αυξήθηκε σταδιακά προς το τέλος του έτους, φθάνοντας στο 1,1% για το έτος ως σύνολο, έναντι 0,6% το 2015, ενώ ο πυρήνας του ετήσιου πληθωρισμού (χωρίς τις τιμές των ειδών διατροφής και της ενέργειας) αυξήθηκε ελαφρά σε 1,8% (βλ. Διάγραμμα 1).

Διάγραμμα 2

Τιμές βασικών εμπορευμάτων

(ημερήσια στοιχεία)