Przedmowa

Rok 2016 był pod wieloma względami trudny, ale pojawiały się także oznaki poprawy. Rozpoczęliśmy go w atmosferze niepewności, a zakończyliśmy z najstabilniejszą sytuacją gospodarczą od czasu kryzysu.

O ile jednak w sferze gospodarki niepewność zmalała, o tyle w sferze polityki – wzrosła. Byliśmy świadkami serii wydarzeń geopolitycznych, które jeszcze latami będą kształtować otoczenie, w jakim działamy. W niniejszym raporcie opisano, jak EBC radził sobie w tych niespokojnych czasach.

Na początku 2016 roku obawiano się ponownego spowolnienia gospodarczego na świecie, czego odzwierciedleniem była duża zmienność na rynkach finansowych. Istniało niebezpieczeństwo, że powrót inflacji do docelowego poziomu jeszcze bardziej się opóźni, a ponieważ i tak była już ona bardzo niska, pojawiło się poważne ryzyko deflacji. Podobnie jak w 2015 roku Rada Prezesów była zdecydowana realizować swój cel z użyciem wszystkich instrumentów, jakimi dysponuje.

W marcu zastosowaliśmy więc kilka nowych środków dla wzmocnienia bodźców monetarnych: jeszcze bardziej obniżyliśmy podstawowe stopy procentowe, zwiększyliśmy skalę programu skupu aktywów z 60 mld do 80 mld euro miesięcznie, po raz pierwszy zaczęliśmy skupować również obligacje przedsiębiorstw oraz rozpoczęliśmy nową serię ukierunkowanych dłuższych operacji refinansujących.

Jak opisano w raporcie, środki te pomogły skutecznie złagodzić warunki finansowania i podtrzymać ożywienie gospodarcze, a w ostatecznym rozrachunku – umożliwiły stopniowy powrót inflacji do poziomu bliższego naszemu celowi.

Ponieważ nasze działania przynosiły efekty, w grudniu postanowiliśmy kontynuować program skupu aktywów przez kolejnych dziewięć miesięcy, aby przedłużyć jego korzystne oddziaływanie na warunki finansowania i zapewnić trwały powrót inflacji do poziomu poniżej 2%. Jednocześnie jednak zmniejszyliśmy miesięczną kwotę skupu do pierwotnej wysokości 60 mld euro. Wynikało to z pozytywnych rezultatów naszych wcześniejszych działań: wzrostu zaufania w gospodarce strefy euro i ustąpienia ryzyka deflacji.

Jednak oprócz korzystnych efektów polityka pieniężna zawsze ma skutki uboczne. W 2016 roku to one właśnie często znajdowały się w centrum uwagi. Dlatego w raporcie odnosimy się do niektórych wątpliwości i obaw dotyczących niezamierzonych konsekwencji naszych działań.

Jedną z poruszanych kwestii są efekty dystrybucyjne, szczególnie w odniesieniu do nierówności. Wykazujemy, że w perspektywie średnioterminowej polityka pieniężna przynosi pozytywne efekty dystrybucyjne przez zmniejszenie bezrobocia, na czym najbardziej korzystają uboższe gospodarstwa domowe. Tworzenie miejsc pracy należy przecież do czynników najskuteczniej niwelujących nierówności.

Kolejnym źródłem obaw jest rentowność banków, zakładów ubezpieczeniowych i funduszy emerytalnych. Wyjaśniamy, jaki wpływ na instytucje finansowe wywiera niski poziom stóp procentowych i jak sobie one z nim radzą. Pokazujemy także, że zdolności adaptacyjne banków zależą od ich modelu biznesowego.

W raporcie odnosimy się również do innych wyzwań, z jakimi sektor finansowy musiał się zmierzyć w 2016 roku. Szczególną uwagę zwracamy na problem kredytów zagrożonych, sposoby jego rozwiązania i wciąż istniejące przeszkody. Osobnym tematem są nowe technologie i innowacje w sektorze finansowym: omawiamy ich możliwy wpływ na strukturę i funkcjonowanie tego sektora oraz znaczenie dla organów nadzorczych i regulacyjnych.

Oczywiście raport dotyczący 2016 roku nie byłby kompletny, gdyby nie wspomniano w nim o politycznych wstrząsach, jakie nastąpiły w tym okresie, a w szczególności – decyzji Wielkiej Brytanii o wyjściu z Unii Europejskiej. Przedstawiamy więc ocenę Brexitu z punktu widzenia EBC. Podkreślamy w niej przede wszystkim, jak ważne jest zachowanie integralności wspólnego rynku oraz jednolitości dotyczących go przepisów i ich stosowania.

Niepewność polityczna prawdopodobnie utrzyma się także w 2017 roku. Jesteśmy jednak przekonani, że ożywienie gospodarcze będzie trwać nadal, wspierane przez naszą politykę pieniężną. Mandat EBC jest jasny: mamy utrzymać stabilność cen. W ten sposób przeszliśmy z powodzeniem przez rok 2016 i do tego celu będziemy dążyć również w 2017.

Frankfurt nad Menem, kwiecień 2017

Mario Draghi

Prezes


Gospodarka strefy euro, polityka pieniężna EBC i europejski sektor finansowy w 2016 roku

Gospodarka strefy euro

Globalna sytuacja makroekonomiczna

W 2016 roku gospodarka strefy euro działała w trudnym otoczeniu. Wzrost zarówno w gospodarkach zaawansowanych, jak i we wschodzących gospodarkach rynkowych był skromny w ujęciu historycznym i obfitował w okresy zwiększonej niepewności i krótkotrwałego nasilenia zmienności na rynkach finansowych, zwłaszcza po referendum w Wielkiej Brytanii w sprawie członkostwa tego kraju w UE z czerwca i wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych z listopada 2016. Inflacja na świecie była ograniczona ze względu na zmniejszający się wpływ wcześniejszych spadków cen ropy i wciąż duże nadwyżki wolnych mocy produkcyjnych.

Globalny wzrost gospodarczy utrzymał się na umiarkowanym poziomie

Gospodarka światowa w roku 2016 nadal stopniowo odrabiała straty z lat ubiegłych, nieco wolniej niż w roku poprzednim, co było konsekwencją spowolnienia tempa wzrostu w gospodarkach zaawansowanych. Tempo wzrostu gospodarki przyspieszyło dopiero w drugiej połowie roku, zwłaszcza we wschodzących gospodarkach rynkowych. Ogólnie, globalny wzrost PKB kształtował się poniżej poziomu sprzed kryzysu (zob. wykres 1).

W 2016 miały miejsce istotne wydarzenia polityczne, które zwiększyły niepewność co do perspektyw gospodarczych. W czerwcu 2016 wynik brytyjskiego referendum wywołał niepewność co do perspektyw gospodarczych Wielkiej Brytanii, niemniej bezpośredni wpływ tego wydarzenia na finanse i gospodarkę okazał się krótki i umiarkowany. Pod koniec roku wynik wyborów w Stanach Zjednoczonych przyniósł dużą zmianę oczekiwań w związku z przyszłą polityką nowej administracji waszyngtońskiej, co wywołało kolejny okres zwiększonej niepewności.

Wykres 1

Główne zmiany zachodzące w wybranych gospodarkach

(roczne zmiany w proc.; dane kwartalne; dane miesięczne)

-10% -5% 0% 5% 10% 15% 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Stany Zjednoczone Wielka Brytania Chiny Japonia Strefa euro Świat z wyłączeniem strefy euro Wschodzące gospodarki rynkowe a) Wzrost produkcji -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 b) Stopy inflacji Stany Zjednoczone Wielka Brytania Chiny Japonia Strefa euro OECD

Źródła: Eurostat oraz dane krajowe.
Uwagi: Wartości PKB są skorygowane o efekty sezonowe. Wskaźnik HICP dla strefy euro i Wielkiej Brytanii, a CPI – dla Stanów Zjednoczonych, Chin i Japonii.

Zaawansowane gospodarki odnotowywały dalszy wzrost, choć o niższej stopie niż rok wcześniej. Warunki finansowania były wciąż akomodacyjne, a ulegająca poprawie sytuacja na rynkach pracy wspierała aktywność gospodarczą. Tempo wzrostu we wschodzących gospodarkach rynkowych również było umiarkowane przez cały rok, przy czym perspektywy znacząco zmieniły się na lepsze w drugiej połowie roku. Dwa czynniki miały szczególne znaczenie: stopniowo narastające spowolnienie gospodarki chińskiej i postępujące złagodzenie głębokich recesji w dużych gospodarkach nastawionych na eksport surowców. Mimo to, tempo wzrostu pozostało ograniczone z powodu napięć geopolitycznych, nadmiernego lewarowania, podatności na odwrócenie przepływów kapitałowych, a w przypadku eksporterów surowców – ze względu na powolne dostosowywanie się do niższych marż.

Tempo wzrostu handlu na świecie w 2016 roku było stosunkowo niskie, przy wzroście wolumenu importu światowego wynoszącym zaledwie 1,7% rocznie w porównaniu z 2,1% w roku poprzednim. Istnieją poszlaki wskazujące na to, że pewne zmiany strukturalne, które w przeszłości pobudzały handel – takie jak spadające koszty transportu, liberalizacja handlu, rozbudowa globalnych łańcuchów wartości oraz rozwój rynku finansowego – nie będą stanowiły wsparcia dla handlu w średnim horyzoncie czasowym. W związku z tym, w przewidywalnej przyszłości handel światowy prawdopodobnie nie będzie rósł szybciej niż globalna aktywność gospodarcza.

Warunki finansowania na świecie były korzystne przez cały rok. Banki centralne w głównych gospodarkach zaawansowanych przyjęły postawę akomodacyjną, przy czym bank centralny Wielkiej Brytanii, bank centralny Japonii i EBC kontynuowały ekspansywną politykę pieniężną. System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych powrócił do normalizacji swojej polityki pieniężnej podnosząc docelowy zakres stopy funduszy federalnych o 25 pkt bazowych w grudniu 2016. Rynki finansowe generalnie wykazały się odpornością, pomimo okresów zwiększonej niepewności wywołanej przez wydarzenia polityczne. Pod koniec roku rentowności długoterminowych obligacji amerykańskich wzrosły znacząco. Wciąż jest niejasne, czy wzrost ten odzwierciedla szybszy wzrost i oczekiwania inflacyjne, czy też raczej nagły wzrost premii terminowej dla amerykańskich długoterminowych obligacji skarbowych. Większość rynków wschodzących korzystała z poprawy zewnętrznych warunków finansowania aż do wyborów prezydenckich w USA w listopadzie. Jednakże w późniejszym okresie uprzedni wzrost przepływów kapitałowych do gospodarek wschodzących zaczął słabnąć, wzrosły spready obligacji skarbowych i presja na waluty w wielu krajach.


Nieustający wpływ nadwyżek wolnych mocy produkcyjnych na inflację na świecie

W 2016 roku całkowita inflacja na świecie nadal znajdowała się pod wpływem niskich cen ropy naftowej i wciąż znacznej nadwyżki mocy produkcyjnych (zob. wykres 2). Roczna inflacja zasadnicza w krajach OECD pod koniec roku zaczęła stopniowo rosnąć i osiągnęła poziom 1,1% w porównaniu do 0,6% w 2015, natomiast roczna inflacja bazowa OECD (z wyłączeniem cen żywności i energii) wzrosła nieznacznie do 1,8% (zob. wykres 1).

Wykres 2

Ceny surowców

(dane dzienne)