Polska wersja raportu o konwergencji nie zawiera wszystkich rozdziałów. Pełny raport w języku angielskim jest dostępny na stronie internetowej EBC.

1 Wstęp

Euro wprowadzono już w 21 spośród 27 państw członkowskich UE. Przedmiotem niniejszego raportu jest pięć z sześciu państw członkowskich, które jeszcze nie wprowadziły wspólnej waluty, a mianowicie Czechy, Węgry, Polska, Rumunia i Szwecja. Kraje te są na mocy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: Traktat) zobowiązane do wprowadzenia euro, co oznacza, że muszą dążyć do spełnienia wszystkich kryteriów konwergencji^[1]. Szóste ze wspomnianych państw członkowskich, Dania, jako posiadająca status szczególny, nie została uwzględniona w niniejszym Raporcie^[2].

Przedstawiając niniejszy Raport, EBC wypełnia swój obowiązek wynikający z art. 140 Traktatu. Artykuł 140 stwierdza, że przynajmniej raz na dwa lata – oraz każdorazowo na wniosek państwa członkowskiego UE objętego derogacją – EBC i Komisja Europejska winny składać Radzie UE sprawozdanie „w sprawie postępów dokonanych przez państwa członkowskie objęte derogacją w wypełnianiu ich zobowiązań w zakresie urzeczywistnienia unii gospodarczej i walutowej”. Badanie pięciu krajów uwzględnionych w tym Raporcie przeprowadzono w ramach regularnego cyklu dwuletniego. Komisja Europejska także sporządziła sprawozdanie i oba dokumenty są przedstawiane Radzie UE jednocześnie.

W niniejszym Raporcie o konwergencji EBC stosuje ten sam schemat analizy co we wcześniejszych raportach. W odniesieniu do pięciu wymienionych krajów ocenia, czy osiągnęły one wysoki stopień trwałej konwergencji gospodarczej, czy ich ustawodawstwo krajowe jest zgodne z Traktatami i z Protokołem w sprawie Statutu Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego (dalej: „Statut ESBC”) oraz czy zostały spełnione wymogi prawne będące warunkiem integracji banków centralnych tych krajów z Eurosystemem.

Ocena procesu konwergencji gospodarczej zależy w dużej mierze od jakości i rzetelności wykorzystanych danych statystycznych. Sporządzanie i przedstawianie danych statystycznych nie może zależeć od względów politycznych ani podlegać ingerencji politycznej. W związku z tym zalecono państwom członkowskim UE, aby traktowały jakość i rzetelność swoich danych statystycznych jako sprawę wysokiej wagi oraz aby wdrożyły na potrzeby ich sporządzania odpowiednie mechanizmy kontrolne i przestrzegały minimalnych standardów statystycznych. Standardy te mają zasadnicze znaczenie dla umacniania niezależności, rzetelności i odpowiedzialności krajowych urzędów statystycznych oraz utrzymywania zaufania do jakości statystyki finansów publicznych (zob. część 6 dostępna w pełnej wersji Raportu w języku angielskim).

Od 4 listopada 2014 każde państwo członkowskie UE, którego derogacja zostanie uchylona, musi najpóźniej z dniem wprowadzenia euro przystąpić do jednolitego mechanizmu nadzorczego (SSM)^[3]. Od tego momentu wszystkie prawa i obowiązki związane z SSM zaczynają mieć zastosowanie także do tego kraju. W związku z tym poczynienie odpowiednich przygotowań jest kwestią najwyższej wagi. Systemy bankowe wszystkich państw członkowskich przystępujących do strefy euro, a zatem również do SSM, są poddawane wszechstronnej ocenie^[4].

Struktura niniejszego Raportu jest następująca. W części 2 opisano schemat analizy konwergencji gospodarczej i prawnej. Część 3 przedstawia podstawowe aspekty konwergencji gospodarczej w ujęciu przekrojowym. Część 4 zawiera podsumowanie najważniejszych wyników badania konwergencji gospodarczej i prawnej dla poszczególnych krajów. W części 5 (z której przetłumaczono jedynie rozdział 5.3 bez części statystycznej; całość jest dostępna w wersji angielskiej) opisano szczegółowo stan konwergencji gospodarczej w każdym z pięciu badanych państw członkowskich UE. W części 6 (nieprzetłumaczonej) przedstawiono w zarysie wskaźniki konwergencji i metodykę statystyczną użytą do ich opracowania. Część 7 (z której przetłumaczono jedynie rozdział 7.3; całość jest dostępna w wersji angielskiej) zawiera ocenę zgodności ustawodawstwa krajowego badanych państw członkowskich – w tym statutów ich banków centralnych – z art. 130 i art. 131 Traktatu.

2 Schemat analizy

2.1 Konwergencja gospodarcza

Europejski Bank Centralny stosuje jednolity schemat analizy do oceny stanu konwergencji gospodarczej w państwach członkowskich UE dążących do wprowadzenia euro. Ten schemat, wykorzystywany konsekwentnie we wszystkich raportach o konwergencji Europejskiego Instytutu Walutowego (EIW) i EBC, opiera się, po pierwsze, na postanowieniach Traktatu i sposobie ich stosowania przez EBC w odniesieniu do sytuacji cenowej, wskaźników salda finansów publicznych i długu publicznego, kursów walutowych, długoterminowych stóp procentowych oraz innych czynników istotnych z punktu widzenia integracji i konwergencji gospodarczej. Po drugie obejmuje kilka dodatkowych wskaźników gospodarczych (retrospektywnych i prognostycznych) uznanych za przydatne do bardziej szczegółowej oceny trwałości konwergencji. Niektóre elementy schematu analizy zostały z czasem udoskonalone. Uwzględnienie wszystkich tych czynników w badaniu omawianego państwa członkowskiego pozwala także uzyskać ważne informacje, które pomagają ocenić, czy jego integracja ze strefą euro będzie przebiegać bez większych trudności. W ramkach 1−5 przytoczono odpowiednie przepisy i omówiono sposób ich stosowania przez EBC.

W celu zapewnienia ciągłości analizy i równego traktowania badanych krajów niniejszy Raport opiera się na zasadach określonych w poprzednich raportach opublikowanych przez EBC. Przy stosowaniu kryteriów konwergencji EBC kieruje się w szczególności kilkoma zasadami przewodnimi (wcześniej stosowanymi przez EIW). Po pierwsze poszczególne kryteria interpretuje i stosuje w sposób ścisły. Ta zasada wynika stąd, że głównym celem kryteriów jest dopuszczenie do udziału w strefie euro tylko tych państw członkowskich, których sytuacja gospodarcza sprzyja utrzymaniu stabilności cen i spójności całej strefy. Po drugie kryteria konwergencji stanowią spójną, zintegrowaną całość i wszystkie muszą być spełnione. Traktat wymienia je jako równorzędne, bez wskazywania jakiejkolwiek hierarchii. Po trzecie o spełnieniu tych kryteriów muszą świadczyć rzeczywiste dane, a nie prognozy. Po czwarte sposób stosowania kryteriów konwergencji powinien być spójny, przejrzysty i prosty. Ponadto zasadniczym aspektem, który należy uwzględnić przy badaniu zgodności z tymi kryteriami, jest trwałość, gdyż konwergencja musi mieć charakter stały, a nie chwilowy. Dlatego ten aspekt jest omawiany szerzej w ocenie konwergencji poszczególnych krajów.

Analizy sytuacji gospodarczej poszczególnych krajów pod względem trwałości konwergencji dokonuje się retrospektywnie za okres obejmujący z reguły ostatnich dziesięć lat. Pozwala to dokładniej określić, w jakim stopniu bieżące osiągnięcia wynikają z faktycznych zmian strukturalnych, dzięki czemu można z kolei lepiej ocenić trwałość konwergencji gospodarczej.

Ponadto dokonuje się, w odpowiednim zakresie, analizy prognostycznej. W tym aspekcie szczególną uwagę zwraca się na to, że trwałość korzystnych zmian gospodarczych zależy przede wszystkim od właściwych i trwałych reakcji polityki gospodarczej na obecne i przyszłe wyzwania. Dla wspierania stabilności cen i trwałego wzrostu produktu krajowego w średnim i długim okresie bardzo ważne są także skuteczne rządzenie, dobrze działające instytucje i stabilne finanse publiczne. Podsumowując, należy podkreślić, że zapewnienie trwałości konwergencji gospodarczej zależy od osiągnięcia silnej pozycji wyjściowej, istnienia stabilnych instytucji, odporności na szoki oraz prowadzenia odpowiedniej polityki już po wprowadzeniu euro.

Datą graniczną dla statystyk zawartych w niniejszym Raporcie był 17 czerwca 2026. Dane statystyczne do oceny spełnienia kryteriów konwergencji dostarczyła Komisja Europejska (zob. część 6, dostępna w pełnej wersji Raportu w języku angielskim, oraz tabele statystyczne i wykresy), w przypadku kursów walutowych i długoterminowych stóp procentowych – we współpracy z EBC. W porozumieniu z Komisją dla kryterium stabilności cen i kryterium długoterminowych stóp procentowych przyjęto okres referencyjny od czerwca 2025 do maja 2026. Do kursów walutowych zastosowano okres referencyjny od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026. Dane historyczne o sytuacji finansów publicznych obejmują okres do roku 2025. W Raporcie wzięto również pod uwagę prognozy pochodzące z różnych źródeł i inne informacje istotne dla prognostycznej oceny trwałości konwergencji. W niniejszym Raporcie uwzględniono także prognozę gospodarczą Komisji Europejskiej z wiosny 2026 roku oraz jej sprawozdanie przedłożone w ramach mechanizmu ostrzegania na 2026 (Alert Mechanism Report 2026), które ukazały się, odpowiednio, 21 maja 2026 i 25 listopada 2025. Niniejszy Raport został przyjęty przez Radę Ogólną EBC 19 czerwca 2026.

W niniejszym Raporcie uwzględniono również wpływ wojny na Bliskim Wschodzie na ocenę stanu konwergencji. Ostatnie napięcia geopolityczne przyczyniły się do zwiększonej niepewności, także z powodu potencjalnych skutków dla rynków energii, szlaków handlowych i globalnych warunków finansowych. Ich pierwsze skutki znalazły odbicie we wskaźnikach inflacji i nastrojów, natomiast gospodarcze skutki wojny będą zależeć od intensywności i czasu trwania szoku cen energii oraz skali wynikających z niego efektów pośrednich i efektów drugiej rundy. Skutki wojny mogą być bardziej dotkliwe dla krajów w większym stopniu uzależnionych od surowców energetycznych i silniej powiązanych handlowo z Bliskim Wschodem. Skutki te będą także zależeć od otoczenia makroekonomicznego i reakcji w postaci polityki gospodarczej poszczególnych krajów. Prognostyczna ocena konwergencji jest zatem obciążona większą niepewnością niż zazwyczaj.

W ramce 1 przedstawiono przepisy dotyczące sytuacji cenowej oraz sposób ich stosowania przez EBC.

Średnią stopę inflacji HICP za 12-miesięczny okres referencyjny – od czerwca 2025 do maja 2026 – analizuje się na tle wyników gospodarczych danego kraju w zakresie stabilności cen za ostatnich dziesięć lat. Umożliwia to bardziej szczegółową ocenę stabilności sytuacji cenowej w analizowanym kraju. Zwraca się przy tym uwagę na kierunek polityki pieniężnej, zwłaszcza na to, czy podstawowym celem władz monetarnych było osiągnięcie i utrzymanie stabilności cen, a także na wkład innych dziedzin polityki gospodarczej w realizację tego celu. Uwzględnia się też, jaki wpływ na osiągnięcie stabilności cen miało otoczenie makroekonomiczne. Rozwój sytuacji cenowej bada się na tle warunków popytowo-podażowych, szczególnie takich czynników, jak jednostkowe koszty pracy i ceny importu. Wreszcie bierze się pod uwagę trendy innych istotnych wskaźników cen. W ujęciu prognostycznym ocenia się perspektywy przebiegu inflacji w najbliższych latach, w tym prognozy najważniejszych organizacji międzynarodowych i uczestników rynku. Omawia się ponadto kwestie instytucjonalne i strukturalne istotne dla utrzymania warunków sprzyjających stabilności cen po wprowadzeniu euro.

W ramce 2 przedstawiono przepisy dotyczące sytuacji finansów publicznych oraz sposób ich stosowania przez EBC, w tym kwestie proceduralne.

W odniesieniu do stabilności finansów publicznych wynik danego kraju za rok referencyjny – 2025 – ocenia się na podstawie osiągniętych przezeń wyników w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Najpierw analizuje się kształtowanie się wskaźnika deficytu finansów publicznych danego kraju. Warto pamiętać, że zmiana rocznego wskaźnika deficytu danego kraju jest zwykle wypadkową różnych czynników. W tym kontekście często dokonuje się podziału na zmiany „cykliczne”, czyli reakcje deficytu związane z wahaniami koniunkturalnymi, oraz „niecykliczne”, które z reguły są odzwierciedleniem strukturalnych lub stałych dostosowań polityki fiskalnej. Jednak zmiany niecykliczne, które w niniejszym Raporcie zostały ujęte ilościowo, nie muszą wynikać wyłącznie ze strukturalnej zmiany sytuacji finansów publicznych, gdyż obejmują także przejściowe efekty wynikające z działań w dziedzinie polityki oraz z czynników szczególnych.

Następnie rozważa się kształtowanie się wskaźnika długu publicznego w analizowanym okresie oraz czynniki leżące u jego podstaw. Te czynniki obejmują różnicę między wzrostem nominalnego PKB a stopami procentowymi, saldo pierwotne oraz dostosowanie deficytu do długu. Taka perspektywa analityczna może dostarczyć dodatkowych informacji o tym, w jakim zakresie na dynamikę długu wpływało otoczenie makroekonomiczne, w szczególności połączenie tempa wzrostu gospodarczego i stóp procentowych. Ponadto analizuje się strukturę długu publicznego, ze szczególnym uwzględnieniem udziałów zadłużenia krótkoterminowego i zadłużenia w walutach obcych oraz ich kształtowania się w czasie. Zestawienie udziałów tych dwóch kategorii zadłużenia z obecnym poziomem wskaźnika długu pozwala pokazać wrażliwość sald finansów publicznych na zmiany kursów walut i stóp procentowych.

Wraz z wejściem w życie zreformowanego paktu stabilności i wzrostu w 2024 wprowadzono nowe przepisy dotyczące wszczęcia procedury nadmiernego deficytu opartej na kryterium długu. O ile zasady uruchamiania procedury nadmiernego deficytu opartej na kryterium deficytu pozostają zasadniczo niezmienione, o tyle zasady uruchamiania procedury nadmiernego deficytu opartej na kryterium długu zostały zmienione w sposób opisany w ramce 2. Zważywszy jednak, że ścieżki wydatków netto, określone przez Radę UE, obejmują strategie fiskalne dopiero od 2025, przed 2026 nie wszczęto żadnych procedur nadmiernego deficytu na podstawie kryterium długu.

Ogólna klauzula wyjścia zawarta w pakcie stabilności i wzrostu została uruchomiona na lata 2020-2023, zaś w kwietniu 2025 Rada UE zainicjowała skoordynowany wniosek o uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia. Uruchomienie ogólnej klauzuli wyjścia pozwoliło państwom członkowskim na odejście od wymogów budżetowych, które normalnie miałyby zastosowanie w celu ułatwienia niezbędnej koordynacji prowadzonej polityki w ramach paktu stabilności i wzrostu w kontekście pandemii i rosyjskiej agresji na Ukrainę. Zatem 19 marca 2025 Komisja Europejska zaproponowała skoordynowane uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia, zezwalającej krajom na odchylenie od ich ustalonych ścieżek wydatków netto, tak by znaleźć dodatkowe środki budżetowe do sfinansowania wyższych wydatków na obronność. W szczególności Komisja stwierdziła, że „rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie i związane z nią zagrożenie dla bezpieczeństwa europejskiego stanowią wyjątkowe okoliczności pozostające poza kontrolą państw członkowskich, mające znaczący wpływ na ich finanse publiczne z powodu poniesionych z jej powodu i/lub planowanych zwiększonych wydatków na obronę”^[11]. W dniu 30 kwietnia 2025 Rada wydała oświadczenie dotyczące skoordynowanego wniosku o uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia^[12]. Na dzień zamknięcia niniejszego sprawozdania, Rada uruchomiła klauzulę dla 17 państw członkowskich, w tym trzech krajów uwzględnionych w niniejszym Raporcie (Czech, Węgier i Polski). Klauzula ta obejmuje okres czterech lat i dopuszcza maksimum 1,5% PKB odchylenia.

W ujęciu prognostycznym bierze się pod uwagę najnowsze prognozy Komisji Europejskiej na lata 2026-2027 oraz ocenę długoterminowych wyzwań dla zdolności obsługi zadłużenia. Obejmuje to w szczególności perspektywy sald budżetowych i wskaźników zadłużenia w oparciu o obecną politykę fiskalną. Ponadto podkreśla się długookresowe wyzwania związane ze stabilnością finansów publicznych i ogólne obszary wymagające konsolidacji, w tym zwłaszcza wynikające z niekapitałowych publicznych systemów emerytalnych w świetle zmian demograficznych oraz z zobowiązań warunkowych zaciągniętych przez rządy. Zgodnie z nowymi przepisami średniookresowe plany budżetowe poszczególnych państw przedstawiono w krajowych planach budżetowo-strukturalnych, które były publikowane od jesieni 2024. Plany te przedstawiają trajektorię wydatków netto obejmującą okres co najmniej czterech lat i określają rządowe strategie fiskalne od roku 2025.

W ramce 3 przedstawiono przepisy dotyczące sytuacji kursowej oraz sposób ich stosowania przez EBC.

Oprócz uczestnictwa w ERM II i kształtowania się kursu nominalnego wobec euro w okresie referencyjnym analizuje się pokrótce dane istotne z punktu widzenia stabilności bieżącego kursu. Dane te wyprowadza się ze zmian realnych kursów efektywnych oraz z rachunku bieżącego i kapitałowego oraz finansowego bilansu płatniczego. Ocenia się także kształtowanie się długu zagranicznego brutto i międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto w dłuższych okresach. W sekcji dotyczącej sytuacji kursowej uwzględnia się dodatkowo miary integracji danego kraju ze strefą euro. Stopień integracji ocenia się w aspekcie integracji handlu zagranicznego (eksportu i importu) oraz integracji finansowej. Ponadto w sekcji dotyczącej sytuacji kursowej podaje się, w stosownych przypadkach, czy w dwuletnim okresie referencyjnym badany kraj otrzymał od banku centralnego wsparcie płynnościowe lub wsparcie bilansu płatniczego. Uwzględnia się wsparcie zarówno faktycznie udzielone, jak i udostępnione prewencyjnie.

W ramce 4 przedstawiono przepisy dotyczące sytuacji w zakresie długoterminowych stóp procentowych oraz sposób ich stosowania przez EBC.

Jak wspomniano powyżej, Traktat mówi wprost o tym, że „trwałość konwergencji” znajduje odzwierciedlenie w poziomie długoterminowych stóp procentowych. W związku z tym sytuację w analizowanym okresie – od czerwca 2024 do maja 2026 – ocenia się na tle poziomu długoterminowych stóp procentowych z ostatnich dziesięciu lat (lub okresu, za który są dostępne dane) oraz głównych czynników odpowiedzialnych za różnicę w stosunku do średniej długoterminowej stopy procentowej dla strefy euro. Teoretycznie w analizowanym okresie na poziom tej ostatniej mogły wpływać m.in. wysokie premie za ryzyko kraju stosowane wobec kilku państw tej strefy. Z tego względu do porównania zastosowano także długoterminową rentowność obligacji skarbowych strefy euro o ratingu AAA (tj. długoterminową rentowność wynikającą z krzywej dochodowości obejmującej obligacje krajów strefy euro o ratingu AAA). W Raporcie jako tło analizy podano także informacje o wielkości i rozwoju rynku finansowego. Opierają się one na trzech wskaźnikach: saldzie dłużnych papierów wartościowych wyemitowanych przez przedsiębiorstwa niefinansowe, kapitalizacji rynku akcji oraz kredytach monetarnych instytucji finansowych dla krajowego niefinansowego sektora prywatnego; łącznie te wskaźniki są miarą wielkości rynku finansowego.

Na koniec, zgodnie z art. 140 ust. 1 Traktatu, niniejszy Raport powinien uwzględniać kilka innych istotnych czynników (zob. ramka 5). Odnoszą się do nich wzmocnione ramy zarządzania gospodarczego zgodne z art. 121 ust. 6 Traktatu, obowiązujące od grudniu 2011, które mają zapewnić ściślejszą koordynację polityki gospodarczej i trwałą konwergencję wyników gospodarczych państw członkowskich UE. Krótkie omówienie tych przepisów oraz sposobu, w jaki wspomniane dodatkowe czynniki zostały uwzględnione w ocenie konwergencji przeprowadzonej przez EBC, przedstawiono w ramce 5.

2.2 Zgodność ustawodawstwa krajowego z Traktatami

2.2.1 Wprowadzenie

Artykuł 140 ust. 1 Traktatu zobowiązuje EBC (oraz Komisję Europejską) do składania Radzie, co najmniej raz na dwa lata lub na wniosek państwa członkowskiego objętego derogacją, sprawozdań dotyczących postępów państw członkowskich objętych derogacją w wypełnianiu zobowiązań ciążących na nich w zakresie urzeczywistniania unii gospodarczej i walutowej. Sprawozdania takie zawierają analizę zgodności ustawodawstwa krajowego danego państwa członkowskiego objętego derogacją (w tym statutu jego krajowego banku centralnego) z art. 130 i art. 131 Traktatu oraz odpowiednimi postanowieniami Statutu ESBC. Ten traktatowy obowiązek ciążący na państwach członkowskich objętych derogacją jest również nazywany „konwergencją prawną”.

Przy ocenie konwergencji prawnej EBC nie musi ograniczać się do dokonania formalnej oceny litery prawa krajowego, ale może również rozważyć, czy stosowanie odpowiednich przepisów jest zgodne z duchem Traktatów i Statutu ESBC. Szczególne zaniepokojenie EBC budzą wszelkie oznaki wywierania nacisku na organy decyzyjne banków centralnych państw członkowskich, wbrew postanowieniom Traktatu dotyczącym niezależności banków centralnych.

EBC dostrzega również potrzebę niezakłóconego i nieprzerwanego funkcjonowania organów decyzyjnych krajowych banków centralnych. W tym zakresie właściwe władze państw członkowskich mają w szczególności obowiązek podjęcia niezbędnych działań w celu zapewnienia terminowego powołania następcy w przypadku pojawienia się wakatu na stanowisku członka organu decyzyjnego krajowego banku centralnego^[15].

Przed dokonaniem ostatecznej oceny potwierdzającej zgodność ustawodawstwa krajowego poszczególnych państw członkowskich z postanowieniami Traktatu i Statutu ESBC EBC będzie uważnie śledzić rozwój wypadków w tym zakresie.

2.2.1.1 Państwa członkowskie objęte derogacją i konwergencja prawna

Czechy, Węgry, Polska, Rumunia i Szwecja, których ustawodawstwa krajowe są przedmiotem niniejszego Raportu, mają status państw członkowskich objętych derogacją, tj. nie wprowadziły jeszcze euro. Szwecja ma status państwa członkowskiego objętego derogacją na mocy decyzji Rady z maja 1998 roku^[16]. Jeżeli chodzi o Czechy, Węgry, Polskę i Rumunię, art. 4^[17] i art. 5^[18] aktów dotyczących warunków przystąpienia stanowią, że każde z tych państw członkowskich uczestniczy w unii gospodarczej i walutowej z dniem przystąpienia jako państwo członkowskie objęte derogacją w rozumieniu art. 139 Traktatu.

Niniejszy Raport nie obejmuje Danii, która jest państwem członkowskim posiadającym status szczególny i które nie przyjęło jeszcze euro. Protokół (nr 16) w sprawie niektórych postanowień dotyczących Danii, dołączony do Traktatów, stanowi, że z uwagi na notyfikację dokonaną Radzie przez rząd Danii 3 listopada 1993 Dania zostaje objęta derogacją, a procedura uchylenia derogacji zostanie rozpoczęta jedynie na wniosek Danii. Ponieważ do Danii stosuje się art. 130 Traktatu, Danmarks Nationalbank musi spełniać wymogi dotyczące niezależności banku centralnego. Raport o Konwergencji Europejskiego Instytutu Walutowego z 1998 stwierdzał, że wymóg ten został spełniony. Ze względu na status szczególny Danii od 1998 nie dokonywano oceny jej konwergencji. Do czasu złożenia przez Danię Radzie notyfikacji wyrażającej zamiar przyjęcia euro Danmarks Nationalbank nie ma obowiązku prawnej integracji z Eurosystemem, ani też nie ma konieczności wprowadzania zmian w duńskim ustawodawstwie.

Celem oceny konwergencji prawnej jest ułatwienie Radzie rozstrzygania o tym, które państwa członkowskie wypełniają ciążące na nich „zobowiązania w zakresie urzeczywistniania unii gospodarczej i walutowej” (art. 140 ust. 1 Traktatu). W przypadku kwestii prawnych warunki te dotyczą w szczególności niezależności banku centralnego oraz integracji prawnej krajowych banków centralnych z Eurosystemem.

2.2.1.2 Struktura oceny prawnej

Ocena prawna ma strukturę podobną jak w poprzednich raportach EBC i EIW dotyczących konwergencji prawnej^[19].

Zgodność ustawodawstwa krajowego jest badana w kontekście przepisów prawa uchwalonych przed dniem 25 marca 2026.

2.2.2 Zakres dostosowań

2.2.2.1 Obszary dostosowań

W celu identyfikacji obszarów, w których występuje potrzeba dostosowania ustawodawstwa krajowego, poddano analizie następujące zagadnienia:

• zgodność z postanowieniami Traktatu (art. 130) i Statutu ESBC (art. 7 i art. 14 ust. 2) dotyczącymi niezależności krajowych banków centralnych, członków ich organów decyzyjnych i prezesów;
• zgodność z postanowieniami dotyczącymi poufności (art. 37 Statutu ESBC);
• przestrzeganie zakazu finansowania ze środków banku centralnego (art. 123 Traktatu) oraz uprzywilejowanego dostępu (art. 124 Traktatu);
• przestrzeganie jednolitej pisowni euro wymaganej prawem UE; oraz
• integrację prawną krajowych banków centralnych z Eurosystemem (w szczególności w świetle art. 12 ust. 1 oraz art. 14 ust. 3 Statutu ESBC).

2.2.2.2 „Zgodność” a „harmonizacja”

Artykuł 131 Traktatu wymaga, aby ustawodawstwo krajowe było „zgodne” z Traktatami i Statutem ESBC; wszelkie niezgodności muszą zatem zostać usunięte. Obowiązek ten ma zastosowanie niezależnie od pierwszeństwa Traktatów i Statutu ESBC przed ustawodawstwem krajowym oraz bez względu na charakter niezgodności.

Wymóg „zgodności” ustawodawstwa krajowego nie oznacza, że na mocy Traktatu wymagana jest „harmonizacja” statutów krajowych banków centralnych, czy to wzajemnie pomiędzy sobą, czy też ze Statutem ESBC. Specyfika krajowa może zostać zachowana, o ile nie narusza wyłącznych kompetencji monetarnych, które zostały nieodwołalnie przekazane na rzecz UE. Artykuł 14 ust. 4 Statutu ESBC zezwala wręcz krajowym bankom centralnym na wykonywanie funkcji innych niż wymienione w Statucie ESBC, o ile nie są one sprzeczne z celami i zadaniami ESBC^[20]. Dobrym przykładem sytuacji, w których dopuszcza się utrzymanie różnic, są przepisy statutów krajowych banków centralnych uprawniające do wykonywania takich dodatkowych funkcji. Używany w tym kontekście termin „zgodny” należy zatem rozumieć jako wymóg dostosowania ustawodawstwa krajowego i statutu krajowego banku centralnego w celu wyeliminowania niespójności z Traktatami i Statutem ESBC oraz zapewnienia niezbędnego stopnia integracji krajowego banku centralnego z ESBC. W szczególności dostosowania wymagają wszelkie postanowienia, które naruszają określoną w Traktacie niezależność krajowych banków centralnych oraz ich rolę jako integralnej części ESBC. Dla osiągnięcia powyższych celów nie należy zatem powoływać się wyłącznie na zasadę nadrzędności prawa UE nad ustawodawstwem krajowym.

Obowiązek wynikający z art. 131 Traktatu dotyczy wyłącznie występowania niezgodności z Traktatem i Statutem ESBC. Jednak ustawodawstwo krajowe, które jest niezgodne z wtórnym ustawodawstwem UE mającym znaczenie dla obszarów adaptacji poddawanych analizie w niniejszym Raporcie, również powinno zostać dostosowane do wspomnianego prawa wtórnego. Pierwszeństwo prawa UE nie zwalnia z obowiązku dostosowania ustawodawstwa krajowego. Ten ogólny wymóg wynika nie tylko z art. 131 Traktatu, lecz również z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej^[21].

Traktaty i Statut ESBC nie narzucają sposobu dostosowania ustawodawstwa krajowego. Zgodność można zatem osiągnąć albo przez usunięcie przepisów krajowych niezgodnych z prawem Unii, albo przez odesłanie do Traktatów i Statutu ESBC, bądź też – w wyjątkowych przypadkach – przez włączenie postanowień Traktatów i Statutu do prawa krajowego i odniesienie do źródła ich pochodzenia, z poniższymi zastrzeżeniami.

Co do zasady należy unikać powielania odpowiednich przepisów prawa Unii mających bezpośrednie zastosowanie w porządku prawnym państwa członkowskiego przy użyciu tego samego brzmienia^[22]. Takie powielenie może powodować niepewność zarówno co do charakteru prawnego i pochodzenia mających zastosowanie przepisów, jak i co do daty ich wejścia w życie. Nie byłoby to zgodne z zasadą jednolitego stosowania i wykładni prawa Unii w całej Unii^[23]. Ponadto, jeżeli przepis krajowy posługuje się brzmieniem innym niż użyte w odpowiednim przepisie prawa Unii, tworzy on własną treść regulacyjną. Zgodnie z art. 2 ust. 1 Traktatu wyłączna kompetencja Unii w dziedzinie polityki pieniężnej stoi na przeszkodzie przyjmowaniu przez państwa członkowskie przepisów, które w świetle ich celu i treści ustanawiają przepisy prawne regulujące stosowanie euro jako jednej waluty, chyba że państwa członkowskie zostały do tego upoważnione^[24]. W tym kontekście pojęcie polityki pieniężnej nie ogranicza się do operacyjnej realizacji tej polityki, która zgodnie z art. 127 ust. 2 tiret pierwsze Traktatu jest jednym z podstawowych zadań Eurosystemu. Ma ono również wymiar regulacyjny, mający na celu zagwarantowanie statusu euro jako jednej waluty^[25].

W wyjątkowych okolicznościach dopuszczalne jest powielenie odpowiednich przepisów prawa Unii mających bezpośrednie zastosowanie w porządku prawnym państwa członkowskiego przy użyciu tego samego brzmienia w celu zachowania spójności i zapewnienia ich lepszego zrozumienia przez osoby, do których mają one zastosowanie. W przypadku zaistnienia takich wyjątkowych okoliczności pozwalających na powielenie bezpośrednio stosowanych przepisów prawa Unii przepisy te powinny być powielane dokładnie, a ich brzmienie nie powinno być modyfikowane^[26]. Ponadto przepisy powinny być powielane jedynie w zakresie uzasadnionym takimi wyjątkowymi okolicznościami. Takie wyjątkowe okoliczności nie istnieją jednak w przypadku, gdy bezpośrednio stosowane przepisy prawa Unii są wystarczająco spójne i zrozumiałe, co sprawia, że zbędne jest ich powtarzanie lub odzwierciedlanie w prawie krajowym^[27]. W przypadku gdy bezpośrednio stosowane przepisy prawa Unii mają znaczenie jedynie w kontekście dziedzin objętych prawem krajowym, prawo krajowe nie musi odwoływać się do tych przepisów. W zakresie, w jakim prawo krajowe w razie konieczności powiela bezpośrednio stosowane przepisy prawa Unii z wyżej wymienionych powodów, powinno to czynić w sposób wyraźny, ze wskazaniem „zgodnie z” odpowiednimi przepisami prawa Unii – w przypadku gdy przepisy te są jedynie powielane w celu umieszczenia prawa krajowego w szerszym kontekście, albo ze wskazaniem „bez uszczerbku dla” odpowiednich przepisów prawa Unii – w przypadku gdy organ krajowy wykonuje pozostałe kompetencje wykraczające poza kompetencje wykonywane w ramach ESBC i Eurosystemu^[28].

Ponadto, w celu osiągnięcia i utrzymania zgodności ustawodawstwa krajowego z Traktatami i Statutem ESBC, instytucje UE i państwa członkowskie muszą konsultować z EBC projekty przepisów w dziedzinach podlegających jego kompetencji, zgodnie z art. 127 ust. 4 i art. 282 ust. 5 Traktatu oraz art. 4 Statutu ESBC. Decyzja Rady 98/415/WE^[29] w sposób wyraźny nakłada na państwa członkowskie obowiązek podjęcia kroków niezbędnych do zapewnienia przestrzegania tego obowiązku.

2.2.3 Niezależność krajowych banków centralnych

Jeśli chodzi o niezależność banku centralnego, ustawodawstwo krajowe państw członkowskich, które przystąpiły do UE w roku 2004, 2007 lub 2013 należało dostosować w celu zapewnienia zgodności z odpowiednimi postanowieniami Traktatu i Statutu ESBC oraz wejść w życie odpowiednio do dnia 1 maja 2004, 1 stycznia 2007 i 1 lipca 2013^[30]. Szwecja została zobowiązana do wprowadzenia w życie niezbędnych zmian do momentu utworzenia ESBC w dniu 1 czerwca 1998.

2.2.3.1 Niezależność banku centralnego

W listopadzie 1995 EIW określił listę cech charakteryzujących niezależność banku centralnego (przedstawionych później szczegółowo w Raporcie o konwergencji z 1998), stanowiącą wówczas podstawę oceny ustawodawstwa krajowego państw członkowskich, a zwłaszcza oceny statutów krajowych banków centralnych. Pojęcie niezależności banku centralnego obejmuje różne rodzaje niezależności, które należy oceniać osobno: niezależność funkcjonalną, instytucjonalną, personalną i finansową. W opiniach wydanych przez EBC na przestrzeni ostatnich kilku lat dokonano dalszego doprecyzowania wymienionych powyżej aspektów niezależności banku centralnego. Aspekty te są podstawą oceny stopnia konwergencji ustawodawstwa państw członkowskich objętych derogacją z Traktatami i Statutem ESBC.

2.2.3.2 Niezależność funkcjonalna

Niezależność banku centralnego nie jest celem samym w sobie, lecz środkiem do osiągnięcia celu, który powinien być jasno określony i nadrzędny względem innych celów. Niezależność funkcjonalna wymaga, aby główny cel krajowego banku centralnego był określony w sposób jednoznaczny i prawnie nienaruszalny, oraz żeby był on w pełni zgodny z podstawowym celem określonym w Traktacie, a mianowicie zapewnieniem stabilności cen. Osiągnięciu tego celu służy zapewnienie krajowemu bankowi centralnemu środków i instrumentów niezbędnych do osiągnięcia przez bank centralny wspomnianego celu w sposób niezależny od innych organów władzy. Określony w Traktacie wymóg niezależności banku centralnego odzwierciedla powszechnie przyjęty pogląd, że głównemu celowi utrzymania stabilności cen najlepiej służy w pełni niezależna instytucja, której mandat został precyzyjnie zdefiniowany. Niezależność banku centralnego jest przy tym w pełni zgodna z zasadą ponoszenia przez banki centralne odpowiedzialności za podejmowane decyzje, co stanowi istotny element budowania zaufania do ich niezależności. Pociąga to również za sobą przejrzystość działania i konieczność prowadzenia dialogu z osobami trzecimi.

Jeśli chodzi o harmonogram dostosowania, Traktat nie określa wyraźnie, od kiedy banki centralne państw członkowskich objętych derogacją muszą podporządkować się głównemu celowi, jakim jest utrzymanie stabilności cen, określonemu w art. 127 ust. 1 i art. 282 ust. 2 Traktatu oraz art. 2 Statutu ESBC. W przypadku państw członkowskich, które przystąpiły do UE po dacie wprowadzenia w Unii euro, nie jest jasne, czy obowiązek ten wchodzi w życie z dniem przystąpienia do UE, czy też z dniem wprowadzenia euro przez te państwa członkowskie. Do państw członkowskich objętych derogacją nie ma zastosowania art. 127 ust. 1 Traktatu (zob. art. 139 ust. 2 lit. c) Traktatu), stosuje się do nich natomiast art. 2 Statutu ESBC (zob. art. 42 ust. 1 Statutu ESBC). W opinii EBC obowiązek traktowania przez bank centralny utrzymania stabilności cen jako celu głównego ma zastosowanie od dnia 1 czerwca 1998. W przypadku Szwecji oraz od dnia 1 maja 2004, 1 stycznia 2007 i 1 lipca 2013. W przypadku państw członkowskich, które w tych terminach przystąpiły do UE. Wynika to z faktu, że jedna z zasad przewodnich UE, czyli utrzymanie stabilności cen (art. 119 Traktatu), ma zastosowanie również do państw członkowskich objętych derogacją. Stanowisko EBC wynika także z zapisanego w Traktacie celu, zgodnie z którym wszystkie państwa członkowskie powinny dążyć do Konwergencji makroekonomicznej, w tym do stabilności cen, czemu ma sprzyjać regularna publikacja raportów EBC i Komisji Europejskiej. Takie podejście wiąże się również z niezależnością banku centralnego, która jest uzasadniona jedynie wówczas, gdy utrzymanie stabilności cen jest celem nadrzędnym.

Podstawą zawartej w niniejszym Raporcie oceny są powyższe ustalenia dotyczące momentu, od którego krajowe banki centralne państw członkowskich objętych derogacją są zobowiązanie do traktowania utrzymania stabilności cen jako podstawowego celu działania.

2.2.3.3 Niezależność instytucjonalna

Niezależność instytucjonalna znajduje odzwierciedlenie w art. 130 Traktatu i art. 7 Statutu ESBC. Oba te artykuły zabraniają krajowym bankom centralnym i członkom ich organów decyzyjnych zwracania się o instrukcje oraz ich przyjmowania od instytucji lub organów UE, rządów państw członkowskich i wszelkich innych organów. Zabraniają one także instytucjom, organom, urzędom i agencjom UE oraz rządom państw członkowskich prób wywierania wpływu na członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych, których decyzje mogą wpływać na realizację zadań krajowych banków centralnych w ramach ESBC. W przypadku gdy ustawodawstwo krajowe przytacza art. 130 Traktatu i art. 7 Statutu ESBC, powinno odzwierciedlać obydwa te zakazy i nie zawężać zakresu ich zastosowania^[31]. Fakt, że banki centralne mają taką niezależność, nie oznacza nieobjęcia ich żadnymi normami prawa Unii czy ochrony przed stosowaniem wszelkich przepisów prawa^[32].

Bez względu na to, czy krajowy bank centralny prowadzi działalność w formie podmiotu państwowego, specjalnego podmiotu prawa publicznego, czy też zwykłej spółki akcyjnej, istnieje zagrożenie, że podmiot występujący wobec banku centralnego jako właściciel może, korzystając z prawa własności, wywierać wpływ na procesy decyzyjne dotyczące realizacji zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[33]. Taki wpływ, wywierany poprzez wykonywanie praw udziałowych lub w inny sposób, może naruszać niezależność banku centralnego i dlatego powinien być prawnie ograniczony.

Ramy prawne działalności banków centralnych powinny zapewniać stabilną i długoterminową podstawę ich funkcjonowania. Częste zmiany struktury instytucjonalnej krajowego banku centralnego, zmniejszające jego stabilność organizacyjną i zarządczą, mogą negatywnie wpływać na jego niezależność instytucjonalną^[34].

Zakaz wydawania instrukcji

Uprawnienia osób trzecich do wydawania instrukcji krajowym bankom centralnym, ich organom decyzyjnym i członkom tych organów są niezgodne z Traktatem i Statutem ESBC w zakresie zadań związanych z uczestnictwem w ESBC.

Udział krajowego banku centralnego w stosowaniu przepisów mających na celu wzmocnienie stabilności finansowej musi być zgodny z Traktatem, tzn. funkcje krajowego banku centralnego muszą być realizowane w sposób całkowicie zgodny z jego niezależnością funkcjonalną, instytucjonalną i finansową, chroniąc tym samym należyte wykonywanie zadań wynikających z Traktatu i Statutu ESBC^[35]. Jeżeli ustawodawstwo krajowe przewiduje, że rola krajowego banku centralnego wykraczać będzie poza funkcje doradcze, co będzie wymagało przyjęcia dodatkowych zadań, należy zapewnić, aby zadania te nie miały wpływu na operacyjną i finansową zdolność krajowego banku centralnego do realizowania zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[36]. Ponadto uczestnictwo przedstawicieli krajowego banku centralnego w kolegialnych organach decyzyjnych władz nadzorczych i innego rodzaju władzach powinno w odpowiedni sposób uwzględniać środki zapewniające ochronę niezależności personalnej członków organów decyzyjnych krajowego banku centralnego^[37].

Zakaz zatwierdzania, zawieszania, anulowania i odraczania decyzji

Prawo osób trzecich do zatwierdzania, zawieszania, anulowania lub odraczania decyzji krajowego banku centralnego w zakresie zadań związanych z uczestnictwem w ESBC jest niezgodne z Traktatem i Statutem ESBC^[38].

Zakaz podważania decyzji ze względów prawnych

Prawo organów innych niż niezawisłe sądy do podważania, ze względów prawnych, decyzji dotyczących realizacji zadań związanych z uczestnictwem w ESBC jest niezgodne z Traktatem i Statutem ESBC, ponieważ realizacja tych zadań nie może podlegać ocenie czynników politycznych. Prawo prezesa krajowego banku centralnego do wstrzymania, ze względów prawnych, realizacji decyzji podejmowanych przez ESBC lub organy decyzyjne krajowego banku centralnego z zamiarem ich przedłożenia organom politycznym w celu podjęcia ostatecznej decyzji byłoby równoznaczne ze zwracaniem się do osób trzecich o wydanie instrukcji.

Zakaz uczestniczenia w organach decyzyjnych krajowego banku centralnego z prawem głosu

Uczestniczenie przedstawicieli osób trzecich w organie decyzyjnym krajowego banku centralnego z prawem głosu w sprawach dotyczących realizacji zadań związanych z uczestnictwem w ESBC, nawet jeśli taki głos nie jest decydujący, jest niezgodne z Traktatem i Statutem ESBC^[39]. Uczestniczenie takie jest niezgodne z Traktatem i Statutem ESBC nawet jeżeli nie wiąże się z prawem głosu, ale zakłóca wykonywanie przez taki organ decyzyjny zadań związanych z uczestnictwem w ESBC lub zagraża przestrzeganiu zasad poufności ESBC^[40].

Zakaz konsultowania a priori decyzji krajowego banku centralnego

Ciążący na krajowym banku centralnym wyraźny ustawowy obowiązek zasięgania a priori opinii osób trzecich w odniesieniu do decyzji krajowego banku centralnego dawałby osobom trzecim formalną możliwość wpływania na ostateczny kształt takich decyzji, i w związku z tym jest niezgodny z Traktatem i Statutem ESBC.

Natomiast dialog prowadzony przez krajowy bank centralny z osobami trzecimi, nawet jeśli wynika z ustawowych obowiązków dostarczania informacji i wymiany poglądów, jest zgodny z zasadą niezależności banku centralnego, o ile:

• nie prowadzi do naruszenia niezależności członków organów decyzyjnych krajowego banku centralnego;
• w pełni respektowany jest szczególny status prezesów jako członków organów decyzyjnych EBC; oraz
• przestrzegane są wynikające ze Statutu ESBC wymogi dotyczące poufności^[41].

Udzielanie absolutorium członkom organów decyzyjnych krajowych banków centralnych

Przepisy ustawowe dotyczące udzielania absolutorium członkom organów decyzyjnych krajowego banku centralnego (np. W związku ze sprawozdaniem finansowym) przez osoby trzecie (np. administrację rządową) powinny zawierać odpowiednie gwarancje, tak aby kompetencje tego rodzaju nie wpływały na zdolność do niezależnego podejmowania decyzji przez poszczególnych członków organów krajowego banku centralnego w odniesieniu do zadań związanych z uczestnictwem w ESBC (lub do realizacji decyzji podjętych na szczeblu ESBC). Zaleca się wprowadzenie do statutów krajowych banków centralnych wyraźnego postanowienia w tej sprawie.

Związek między ustawodawstwem krajowym a zasadami etyki zawodowej ustanowionymi przez EBC

Ustawodawstwo krajowe, w tym przepisy stanowiące transpozycję ustawodawstwa UE, pozostaje bez uszczerbku dla zasad etyki zawodowej ustanowionych przez EBC w celu zapewnienia niezależności EBC i krajowych banków centralnych w wykonywaniu uprawnień oraz realizacji zadań i obowiązków powierzonych im na mocy Traktatów i Statutu ESBC, ponieważ zasady te mają swój własny zakres zastosowania i podstawę prawną^[42]. Aby uniknąć wątpliwości, kwestia ta powinna być wyjaśniona w odpowiednich przepisach krajowych.

2.2.3.4 Niezależność personalna

Artykuł 130 Traktatu oraz art. 7 i art. 14 ust. 2 Statutu ESBC dodatkowo chronią niezależność banku centralnego w odniesieniu do prezesów i członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych. Prezesi krajowych banków centralnych są członkami Rady Ogólnej EBC a po przyjęciu euro przez ich państwa członkowskie stają się członkami Rady Prezesów. Prezesów krajowych banków centralnych wykonujących obowiązki członków Rady Prezesów lub Rady Ogólnej EBC nie uważa się za przedstawicieli odpowiednich państw członkowskich^[43]. Artykuł 14 ust. 2 Statutu ESBC stanowi, że statuty krajowych banków centralnych muszą w szczególności zapewniać co najmniej pięcioletni okres kadencji prezesa. Artykuł ten chroni również przed arbitralną decyzją o odwołaniu prezesa dzięki postanowieniu, że prezes może zostać odwołany ze stanowiska jedynie w przypadku, gdy przestanie spełniać warunki konieczne do wykonywania swoich funkcji lub dopuści się poważnego uchybienia. W takich przypadkach art. 14 ust. 2 Statutu ESBC przewiduje możliwość zaskarżenia do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który może uchylić krajową decyzję o odwołaniu prezesa ze stanowiska^[44]. Zawieszenie prezesa może faktycznie oznaczać jego odwołanie w rozumieniu art. 14 ust. 2 Statutu ESBC^[45]. Statuty krajowych banków centralnych muszą być zgodne z tym przepisem, w szczególności w sposób przedstawiony poniżej.

Artykuł 130 Traktatu zabrania rządom krajowym i wszelkim innym organom wywierania wpływu na członków organów decyzyjnych krajowego banku centralnego wypełniających swoje zadania. W szczególności państwa członkowskie nie mogą dążyć do wywierania wpływu na członków organów decyzyjnych krajowego banku centralnego poprzez wprowadzanie zmian do ustawodawstwa krajowego, mających wpływ na wysokość ich wynagrodzenia; zmiany takie zasadniczo powinny mieć zastosowanie jedynie do przyszłych powołań^[46]. Wymogi niezależności określone w art. 130 Traktatu nie są jednak naruszane przez zmiany wynagrodzeń członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych, o których decydują własne organy decyzyjne krajowych banków centralnych i które są oparte na obiektywnych kryteriach, na przykład poprzez analizę porównawczą wynagrodzeń w celu zapewnienia proporcjonalności między różnymi stanowiskami hierarchicznymi w krajowym banku centralnym^[47].

Minimalny okres kadencji prezesów

Zgodnie z art. 14 ust. 2 Statutu ESBC statuty krajowych banków centralnych muszą przewidywać co najmniej pięcioletni okres kadencji prezesa. Nie wyklucza to dłuższej kadencji, przy czym dostosowanie statutu nie jest wymagane również w sytuacji, gdy prezes jest powoływany na czas nieokreślony, o ile podstawy jego odwołania są zgodne z art. 14 ust. 2 Statutu ESBC. Krótszy okres kadencji nie jest dopuszczalny, nawet jeżeli jest stosowany w okresie przejściowym^[48]. Ustawodawstwo krajowe ustanawiające przymusowy wiek emerytalny powinno zapewniać, aby wiek emerytalny nie zakłócał minimalnego okresu kadencji określonego w art. 14 ust. 2 Statutu ESBC; minimalny okres kadencji ma bowiem pierwszeństwo przed mającym zastosowanie do prezesa banku centralnego przymusowym wiekiem emerytalnym^[49]. W przypadku nowelizacji statutu krajowego banku centralnego akt prawny wprowadzający zmiany powinien gwarantować stabilność sprawowania urzędu przez prezesa oraz pozostałych członków organów decyzyjnych zaangażowanych w wykonywanie zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[50].

Podstawy odwołania prezesów

Statuty krajowych banków centralnych muszą gwarantować niemożność usunięcia prezesa z powodów innych niż wymienione w art. 14 ust. 2 Statutu ESBC. Celem wymogu ustanowionego w tym przepisie jest zapobieganie uznaniowemu odwoływaniu prezesów przez organy państwowe zaangażowane w ich powoływanie, w szczególności rząd lub parlament danego państwa. Statut krajowego banku centralnego powinien usuwać wszelkie niezgodności z podstawami odwołania określonymi w art. 14 ust. 2 Statutu ESBC lub też nie wspominać o podstawach odwołania w ogóle (ponieważ art. 14 ust. 2 Statutu jest stosowany bezpośrednio)^[51]. Po wybraniu lub mianowaniu prezes nie może być odwołany z powodów innych niż wymienione w art. 14 ust. 2 Statutu ESBC, nawet jeżeli nie objął jeszcze obowiązków. Jako że dopuszczalne podstawy odwołania prezesa są autonomicznymi instytucjami prawa Unii, ich stosowanie i interpretacja nie zależą od kontekstu krajowego^[52]. Ostatecznie wykładnia tych pojęć należy do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z uprawnieniami przyznanymi mu na mocy art. 14 ust. 2 akapit drugi Statutu ESBC^[53].

Stabilność sprawowania urzędu i podstawy odwołania innych niż prezesi członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych zaangażowanych w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC

Stosowanie tych samych zasad dotyczących stabilności sprawowania urzędu i podstaw odwołania do innych członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych zaangażowanych w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC stanowi ochronę niezależności personalnej tych osób^[54]. Artykuł 130 Traktatu i art. 7 Statutu ESBC odnoszą się do „członków organów decyzyjnych” krajowych banków centralnych, a nie konkretnie do prezesów. Ma to zastosowanie zwłaszcza w przypadku, gdy prezes jest primus inter pares w stosunku do pozostałych członków organu decyzyjnego dysponujących takim samym prawem głosu lub w sytuacji, gdy pozostali członkowie organu decyzyjnego są zaangażowani w wykonywanie zadań związanych z uczestnictwem w ESBC.

Prawo do zaskarżenia na drodze sądowej

W celu ograniczenia arbitralności decyzji organów politycznych przy ocenie podstaw ich odwołania prezesi i inni członkowie organów decyzyjnych krajowych banków centralnych muszą mieć możliwość zaskarżenia takich decyzji do niezawisłego sądu.

Zgodnie z art. 14 ust. 2 Statutu ESBC odwołany ze stanowiska prezes krajowego banku centralnego może zaskarżyć decyzję o odwołaniu do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ma prawo uchylenia krajowego środka prawnego odwołującego prezesa krajowego banku centralnego, jeżeli uzna go za sprzeczny z prawem Unii.

Na podstawie art. 130 Traktatu oraz art. 7 Statutu ESBC ustawodawstwo krajowe powinno przewidywać prawo do zaskarżenia do sądu krajowego decyzji o odwołaniu członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych (innych niż prezesi) zaangażowanych w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[55]. Prawo takie może wynikać bądź to z zasad ogólnych, bądź też mieć formę przepisu szczególnego. Również w przypadkach, gdy prawo takie wynika z zasad ogólnych, dla zachowania pewności prawnej zaleca się wprowadzenie wyraźnego postanowienia gwarantującego prawo zaskarżenia.

Mechanizmy zabezpieczające przed konfliktem interesów

Niezależność personalna obejmuje również zabezpieczenia mające nie dopuszczać do powstawania konfliktu interesów pomiędzy obowiązkami członków organów decyzyjnych krajowych banków centralnych zaangażowanych w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC wobec ich odpowiednich banków (jak również obowiązkami prezesów wobec EBC) a wszelkimi innymi funkcjami członków organów decyzyjnych mogącymi stanowić zagrożenie dla ich niezależności personalnej^[56]. Członkostwo w organie decyzyjnym zaangażowanym w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC jest zasadniczo niezgodne z pełnieniem innych funkcji mogących powodować konflikt interesów. W szczególności członkowie organów decyzyjnych nie mogą zajmować stanowisk ani reprezentować interesów, które mogłyby mieć wpływ na ich działalność, bądź to poprzez uczestnictwo we władzach ustawodawczych lub wykonawczych państwa, bądź też w administracji lokalnej lub regionalnej albo w przedsiębiorstwach. Szczególną uwagę należy zwrócić na zapobieganie potencjalnym konfliktom interesów w przypadku członków organów decyzyjnych, którzy nie pełnią w nich funkcji wykonawczych.

2.2.3.5 Niezależność finansowa

Ogólna niezależność krajowego banku centralnego zostałaby zagrożona, gdyby nie mógł autonomicznie korzystać z odpowiednich środków finansowych niezbędnych do realizacji swojego mandatu, tzn. wykonywania zadań związanych z uczestnictwem w ESBC, do realizacji których zobowiązuje go Traktat i Statut ESBC^[57].

Państwo członkowskie nie może dopuszczać do tego, aby jego krajowy bank centralny dysponował niewystarczającymi zasobami finansowymi oraz nieadekwatnym poziomem funduszy własnych netto^[58] do realizacji zadań związanych z uczestnictwem w ESBC lub w Eurosystemie. Byłoby tak na przykład w sytuacji, w której krajowy bank centralny nie mógłby zgromadzić odpowiednich środków finansowych w formie rezerw lub buforów na pokrycie strat, w szczególności strat wynikających z operacji polityki pieniężnej, a dane państwo członkowskie nie zapewniłoby z góry środków koniecznych do poniesienia przez krajowy bank centralny kosztów finansowych wynikających z pełnienia funkcji wykraczającej poza zakres ESBC (takich jak środki niezbędne do wypłaty rekompensat wynikających z odpowiedzialności związanej z wykonywaniem tej funkcji) przy zachowaniu możliwości skutecznego i niezależnego wykonywania swoich zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[59]. Należy podkreślić, że art. 28 ust. 1 i art. 30 ust. 4 Statutu ESBC umożliwiają EBC wezwanie krajowych banków centralnych do wniesienia uzupełniających wkładów kapitałowych do EBC oraz przekazania dodatkowych rezerw walutowych^[60]. Ponadto art. 33 ust. 2 Statutu ESBC przewiduje^[61], że w przypadku poniesienia przez EBC strat, które nie mogą być w pełni pokryte z ogólnego funduszu rezerwowego, Rada Prezesów może zadecydować, aby pozostała strata została pokryta z dochodów pieniężnych z odpowiedniego roku obrachunkowego proporcjonalnie i do wysokości sum przydzielonych poszczególnym krajowym bankom centralnym. Zasada niezależności finansowej oznacza, że w celu zachowania zgodności ze wspomnianymi postanowieniami należy umożliwić krajowemu bankowi centralnemu realizację jego funkcji w sposób nienaruszony.

W związku z powyższym niezależność finansowa oznacza też, że krajowy bank centralny powinien mieć zawsze zapewniony wystarczający kapitał. W szczególności należy unikać sytuacji, w których przez dłuższy okres fundusze własne netto krajowego banku centralnego byłyby poniżej poziomu funduszu statutowego albo osiągnęły poziom ujemny, również w przypadku przeniesienia strat przekraczających poziom funduszów i rezerw na następny okres^[62]. Każda tego rodzaju sytuacja może mieć niekorzystny wpływ na zdolność krajowego banku centralnego do realizacji zadań związanych z uczestnictwem w ESBC. Tego rodzaju sytuacja może też podważać wiarygodność polityki pieniężnej Eurosystemu. W związku z powyższym, aby zapewnić zachowanie zasady niezależności finansowej, w razie spadku funduszy własnych netto krajowego banku centralnego poniżej poziomu funduszu statutowego lub do wartości ujemnej dane państwo członkowskie jest zobowiązane dokapitalizować swój bank centralny w rozsądnym terminie, co najmniej do poziomu funduszu statutowego. Jeśli chodzi o EBC, znaczenie tej kwestii zostało już potwierdzone przez Radę, która przyjęła rozporządzenie Rady (WE) nr 1009/2000^[63]. Rozporządzenie to umożliwiło Radzie Prezesów EBC podjęcie decyzji o faktycznym powiększeniu kapitału w celu utrzymania podstawy współczynnika kapitał-aktywa na poziomie umożliwiającym prowadzenie działalności EBC^[64]; krajowe banki centralne powinny dysponować możliwościami finansowymi wystarczającymi do odpowiedzenia na taką decyzję EBC.

Koncepcja niezależności finansowej powinna zatem być oceniana pod kątem tego, czy jakakolwiek osoba trzecia jest w stanie wywierać bezpośredni lub pośredni wpływ nie tylko na zadania krajowego banku centralnego związane z uczestnictwem w ESBC, lecz również na jego zdolność do wykonywania powierzonego mandatu w sensie finansowym – pod względem odpowiednich zasobów. W tym kontekście szczególnie istotne są aspekty niezależności finansowej przedstawione poniżej^[65]. Są to jednocześnie te aspekty niezależności finansowej, w odniesieniu do których krajowe banki centralne są najbardziej narażone na wpływy zewnętrzne.

Ustalanie budżetu

Uprawnienie osoby trzeciej do określania budżetu krajowego banku centralnego lub wpływania na ten budżet jest niezgodne z zasadą niezależności finansowej, chyba że w odpowiednim akcie prawnym zawarto klauzulę ochronną stanowiącą, że wspomniane uprawnienie nie może mieć niekorzystnego wpływu na środki finansowe niezbędne do realizacji przez krajowy bank centralny zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[66].

Zasady rachunkowości

Sprawozdania finansowe powinny być sporządzane albo zgodnie z ogólnymi zasadami rachunkowości, albo zgodnie z zasadami określonymi przez organy decyzyjne krajowego banku centralnego. Jeśli zaś zasady rachunkowości są ustalane przez osobę trzecią, muszą przynajmniej uwzględniać propozycje organów decyzyjnych krajowego banku centralnego.

Roczne sprawozdania finansowe powinny być przyjmowane przez organy decyzyjne krajowych banków centralnych wspomagane przez niezależnych księgowych; sprawozdania te mogą być również zatwierdzane a posteriori przez osoby trzecie (np. rząd czy parlament). Organy decyzyjne krajowych banków centralnych powinny mieć możliwość decydowania o sposobie obliczania zysków w sposób niezależny i profesjonalny.

Jeżeli działalność krajowego banku centralnego podlega kontroli państwowego organu kontroli lub innego podobnego organu odpowiedzialnego za kontrolę wykorzystania środków publicznych, zakres tej kontroli powinien być jasno określony przepisami prawa^[67], nie powinien ograniczać działalności niezależnych zewnętrznych biegłych rewidentów krajowego banku centralnego^[68] oraz, zgodnie z zasadą niezależności instytucjonalnej, powinien respektować zakaz wydawania instrukcji krajowemu bankowi centralnemu lub jego organom decyzyjnym, a także nie powinien utrudniać realizacji zadań związanych z uczestnictwem krajowego banku centralnego w ESBC^[69]. Kontrola państwowa powinna być przeprowadzana w sposób apolityczny, niezależny i profesjonalny^[70].

Podział zysków, kapitał i rezerwy finansowe krajowych banków centralnych

Sposób podziału zysków może zostać określony w statucie krajowego banku centralnego. W przypadku braku takiego zapisu decyzję o podziale zysków powinien podejmować organ decyzyjny krajowego banku centralnego w oparciu o profesjonalne przesłanki; decyzja taka nie powinna być podejmowana według swobodnego uznania osób trzecich, chyba że istnieje klauzula ochronna stanowiąca, że wspomniany sposób podjęcia decyzji nie może mieć niekorzystnego wpływu na środki finansowe niezbędne do realizacji przez krajowy bank centralny zadań związanych z uczestnictwem w ESBC^[71].

Zyski mogą być wpłacane do budżetu państwa dopiero po pokryciu łącznych strat z lat ubiegłych i utworzeniu rezerw finansowych uznanych za konieczne do ochrony realnej wartości kapitału i aktywów krajowego banku centralnego^[72]. Niedopuszczalne są tymczasowe lub doraźne środki ustawodawcze równoznaczne z wydawaniem poleceń krajowemu bankowi centralnemu co do sposobu podziału zysku^[73].

Dochód uzyskany przez krajowy bank centralny w wyniku zarządzania oficjalnymi rezerwami walutowymi może zostać wpłacony do budżetu państwa wyłącznie w drodze procesu podziału zysków określonego w odpowiednich przepisach ustawowych i wykonawczych^[74]. Analogicznie, zasadę niezależności finansowej naruszałoby opodatkowanie niezrealizowanych zysków kapitałowych krajowego banku centralnego^[75].

Państwo członkowskie nie może narzucać krajowemu bankowi centralnemu obowiązku zmniejszenia kapitału bez wyrażonej a priori zgody organów decyzyjnych tego krajowego banku centralnego, która musi uwzględniać konieczność zachowania przez krajowy bank centralny wystarczających środków potrzebnych do realizacji powierzonych mu – jako członkowi ESBC – zadań wymienionych w art. 127 ust. 2 Traktatu i w Statucie ESBC. Z tego samego względu wszelkie zmiany zasad podziału zysku krajowego banku centralnego mogą być inicjowane i podejmowane wyłącznie w ramach bliskiej współpracy z krajowym bankiem centralnym, który jest w stanie najlepiej ocenić wymagany poziom rezerw^[76]. Krajowy bank centralny musi mieć swobodę niezależnego tworzenia rezerw finansowych w celu ochrony realnej wartości swojego kapitału i aktywów. Państwa członkowskie nie mogą utrudniać krajowemu bankowi centralnemu gromadzenia rezerw do poziomu potrzebnego członkowi ESBC do realizacji jego zadań^[77].

Odpowiedzialność finansowa za organy nadzoru

Większość państw członkowskich sytuuje organy nadzoru finansowego w strukturze krajowego banku centralnego. Takie usytuowanie nie stanowi problemu, jeżeli organy te mają obowiązek stosowania się do niezależnych decyzji krajowego banku centralnego. Jeśli jednak ustawodawstwo przewiduje dla takich organów odrębne procesy decyzyjne, należy zapewnić, by decyzje podejmowane przez te organy nie zagrażały finansom banku centralnego jako całości. W takich przypadkach ustawodawstwo krajowe powinno umożliwiać krajowemu bankowi centralnemu sprawowanie ostatecznej kontroli nad decyzjami organów nadzoru, które mogą wpływać na niezależność banku centralnego, w szczególności na jego niezależność finansową^[78].

Autonomia w sprawach kadrowych

Państwa członkowskie nie mogą ograniczać zdolności krajowych banków centralnych do zatrudniania i zatrzymywania wykwalifikowanego personelu koniecznego do niezależnego wykonywania zadań, które nakłada na nie Traktat i Statut ESBC^[79]. Krajowy bank centralny nie może też znaleźć się w sytuacji, w której pozbawiony jest kontroli nad personelem, kontrola ta jest ograniczona lub rząd państwa członkowskiego może wpływać na decyzje banku dotyczące personelu^[80]. Zmiany przepisów dotyczących wynagrodzeń członków organów decyzyjnych i pracowników krajowych banków centralnych powinny być ustalane w ścisłej i efektywnej współpracy z krajowym bankiem centralnym^[81] i z należytym uwzględnieniem jego stanowiska, tak aby umożliwić krajowemu bankowi centralnemu nieprzerwane wykonywanie jego zadań w niezależny sposób^[82]. Autonomia w sprawach kadrowych rozciąga się także na kwestie dotyczące emerytur pracowników. Ponadto zmiany prowadzące do obniżenia wynagrodzeń pracowników krajowego banku centralnego nie powinny zakłócać zarządzania jego własnymi środkami finansowymi, w tym funduszami pochodzącymi z obniżenia wypłacanych przez ten krajowy bank centralny wynagrodzeń^[83].

Prawo własności i prawa majątkowe

Prawa osób trzecich do interweniowania lub udzielania instrukcji krajowemu bankowi centralnemu w odniesieniu do majątku posiadanego przez ten bank są niezgodne z zasadą niezależności finansowej.

2.2.4 Poufność

Przewidziany w art. 37 Statutu ESBC obowiązek zachowania przez pracowników EBC i krajowych banków centralnych oraz członków ich organów decyzyjnych tajemnicy służbowej może skutkować wprowadzeniem podobnych zapisów w statutach krajowych banków centralnych lub innym ustawodawstwie państw członkowskich. Ponadto pierwszeństwo prawa Unii oraz przepisów przyjętych na jego podstawie oznacza również, że ustawodawstwo krajowe dotyczące dostępu osób trzecich do dokumentów powinno być zgodne z odpowiednimi przepisami prawa Unii, w tym art. 37 Statutu ESBC, oraz nie może prowadzić do naruszania zasad poufności ESBC^[84]. Dostęp państwowego organu kontroli lub podobnego organu do poufnych informacji i dokumentów krajowego banku centralnego musi być ograniczony do przypadków niezbędnych do wykonywania przez ten organ jego ustawowych zadań i nie może naruszać niezależności oraz zasad poufności ESBC, do przestrzegania których są zobowiązani członkowie organów decyzyjnych krajowego banku centralnego^[85]. Krajowy bank centralny powinien zapewnić ochronę przez te organy kontroli poufności ujawnionych im informacji i dokumentów na poziomie odpowiadającym poziomowi ochrony zapewnianemu przez krajowy bank centralny.

2.2.5 Zakaz finansowania ze środków banku centralnego i zakaz uprzywilejowanego dostępu

Jeśli chodzi o zakaz finansowania ze środków banku centralnego i zakaz uprzywilejowanego dostępu, ustawodawstwo krajowe państw członkowskich, które przystąpiły do UE w roku 2004, 2007 lub 2013, należało dostosować w celu zapewnienia zgodności z odpowiednimi postanowieniami Traktatu i Statutu ESBC, odpowiednio, do dnia 1 maja 2004, 1 stycznia 2007 i 1 lipca 2013. Szwecja została zobowiązana do wprowadzenia w życie niezbędnych zmian do 1 stycznia 1995.

2.2.5.1 Zakaz finansowania ze środków banku centralnego

Artykuł 123 ust. 1 Traktatu zakazuje udzielania przez EBC i krajowe banki centralne pożyczek na pokrycie deficytu lub jakichkolwiek innych kredytów instytucjom, organom, urzędom lub agencjom UE, instytucjom rządowym szczebla centralnego, władzom regionalnym, lokalnym lub innym władzom publicznym, innym instytucjom lub przedsiębiorstwom publicznym państw członkowskich.

Przepis ten zabrania również bezpośredniego nabywania przez EBC i krajowe banki centralne instrumentów dłużnych od takich podmiotów publicznych. Traktat przewiduje jeden wyjątek od zakazu finansowania ze środków banku centralnego: nie ma on zastosowania w przypadku publicznych instytucji kredytowych, które w ramach utrzymywania rezerw przez banki centralne muszą być traktowane tak samo, jak prywatne instytucje kredytowe (art. 123 ust. 2 Traktatu). Szczegółowy zakres obowiązywania zakazu finansowania ze środków banku centralnego został doprecyzowany w rozporządzeniu Rady (WE) nr 3603/93^[86], zgodnie z którym zakaz obejmuje wszelkie finansowanie zobowiązań sektora publicznego wobec osób trzecich.

Zakaz finansowania ze środków banku centralnego ma na celu zachęcenie państw członkowskich do prowadzenia rozważnej polityki budżetowej, która nie pozwala, aby finansowanie deficytu publicznego ze środków banku centralnego lub uprzywilejowany dostęp władz publicznych do rynków finansowych prowadziły do nadmiernie wysokich poziomów zadłużenia lub nadmiernego deficytu w państwach członkowskich^[87]. W związku z tym zakaz powyższy należy interpretować rozszerzająco w celu zapewnienia ścisłego przestrzegania, z nielicznymi wyjątkami przewidzianymi w art. 123 ust. 2 Traktatu i rozporządzeniu (WE) nr 3603/93. Tak więc, choć art. 123 ust. 1 Traktatu odnosi się do „kredytów”, a więc form związanych z obowiązkiem spłaty środków, zakaz dotyczy również a fortiori innych form finansowania, niezwiązanych z obowiązkiem spłaty.

Ogólne stanowisko EBC dotyczące zgodności ustawodawstwa krajowego z opisywanym zakazem zostało sformułowane głównie w opiniach wydawanych przez EBC na wniosek państw członkowskich w odniesieniu do projektów krajowych aktów prawnych, zgodnie z art. 127 ust. 4 i art. 282 ust. 5 Traktatu^[88].

Przepisy krajowe dotyczące zakresu stosowania zakazu finansowania ze środków banku centralnego

Przepisy krajowe nie mogą zawężać zakresu stosowania zakazu finansowania ze środków banku centralnego, ani rozszerzać wyłączeń przewidzianych w prawie Unii. Przykładowo, ustawodawstwo krajowe, które przewiduje finansowanie przez krajowy bank centralny zobowiązań finansowych państwa członkowskiego wobec międzynarodowych instytucji finansowych lub krajów trzecich, jest co do zasady niezgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego. W drodze wyjątku rozporządzenie (WE) nr 3603/93 zezwala na finansowanie przez krajowe banki centralne zobowiązań ciążących na sektorze publicznym wobec MFW, o ile skutkuje ono roszczeniami, które mają wszelkie atrybuty aktywów rezerwowych^[89]. Odpowiednie atrybuty determinujące jakość roszczeń jako aktywów rezerwowych dotyczą ich dostępności na żądanie w celu zaspokojenia potrzeb związanych z finansowaniem bilansu płatniczego oraz w innych związanych z tym celach, co oznacza, że musi być zapewniona ich jakość kredytowa i płynność^[90].

Ustawodawstwo krajowe powierzające zadania krajowym bankom centralnym

Ustawodawstwo krajowe powierzające zadania krajowemu bankowi centralnemu nie może prowadzić do finansowania zobowiązań sektora publicznego wobec osób trzecich. Artykuł 14 ust. 4 Statutu ESBC zezwala krajowym bankom centralnym na wykonywanie funkcji innych niż wymienione w Statucie ESBC, o ile nie zostaną one uznane przez Radę Prezesów za sprzeczne z celami i zadaniami ESBC. W przypadku gdy państwo członkowskie powierza taką funkcję swojemu krajowemu bankowi centralnemu, ponosi on pełną odpowiedzialność za wykonywanie tej funkcji. Niemniej jednak, określając zakres odpowiedzialności krajowego banku centralnego w odniesieniu do tej funkcji, państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania zobowiązań wynikających z prawa Unii, w szczególności z art. 123 ust. 1 Traktatu^[91].

Artykuł 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Rady (WE) nr 3603/93 definiuje pojęcie „innego rodzaju udogodnień kredytowych” do celów art. 123 Traktatu jako, między innymi, wszelkie finansowanie zobowiązań sektora publicznego wobec osób trzecich. W związku z tym krajowy bank centralny nie może przyjmować wobec osób trzecich zobowiązań, które mogłyby potencjalnie spoczywać na sektorze publicznym. W związku z powyższym krajowy bank centralny nie może finansować wcześniej istniejących zobowiązań wobec osób trzecich, które ciążą na innych organach lub podmiotach publicznych, a faktyczne finansowanie zobowiązań wobec osób trzecich przez krajowy bank centralny nie może wynikać bezpośrednio ze środków lub decyzji innych władz lub instytucji publicznych^[92].

Zaliczki z tytułu podziału zysków banku centralnego

Ustawodawstwo krajowe nie może wymagać podziału zysków banku centralnego, które nie zostały w pełni zrealizowane, zaksięgowane i poddane audytowi. Niezgodne z tym zakazem jest także wypłacanie, choćby częściowe, kwoty podlegającej wpłacie do budżetu państwa zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami dotyczącymi przeznaczenia zysku krajowego banku centralnego, z kapitału rezerwowego tego banku. Zasady dotyczące przeznaczenia zysków krajowego banku centralnego nie mogą zatem naruszać jego kapitału rezerwowego. Ponadto przeniesienie aktywów krajowego banku centralnego na państwo może odbywać się wyłącznie odpłatnie, według wartości rynkowej, przy czym przeniesienie powinno mieć miejsce jednocześnie z przekazaniem odpłatności^[93].

Podobnie niedozwolone jest zakłócanie wykonywania innych zadań Eurosystemu, takich jak zarządzanie rezerwami walutowymi, poprzez wprowadzanie opodatkowania teoretycznych lub niezrealizowanych zysków kapitałowych, ponieważ stanowiłoby to formę kredytu udzielanego przez bank centralny sektorowi publicznemu w formie zaliczki z tytułu przyszłych i niepewnych zysków^[94]. Podobnie przenoszenie rezerw walutowych (w tym rezerw złota) z bilansu krajowego banku centralnego na rzecz państwa stanowiłoby obejście zakazu finansowania ze środków banku centralnego, który zakazuje finansowania sektora publicznego przez bank centralny^[95]. Dochód uzyskany przez krajowy bank centralny w wyniku zarządzania takimi oficjalnymi rezerwami walutowymi może zostać wpłacony do budżetu państwa wyłącznie w drodze procesu podziału zysków określonego w odpowiednich przepisach ustawowych i wykonawczych^[96].

Przejęcie zobowiązań sektora publicznego

Ustawodawstwo krajowe, które wymagałoby od krajowego banku centralnego przejęcia zobowiązań niezależnego dotąd organu publicznego wskutek krajowej reorganizacji określonych zadań i funkcji (na przykład w sytuacji przekazania krajowemu bankowi centralnemu określonych zadań nadzorczych uprzednio wykonywanych przez państwowe lub niezależne instytucje lub organy) i jednocześnie nie zwalniałoby całkowicie banku centralnego ze wszelkich zobowiązań finansowych wynikających z wcześniejszej działalności takiego organu, byłoby niezgodne z zapisem o zakazie finansowania ze środków banku centralnego^[97].

Ustawodawstwo krajowe nakładające na krajowy bank centralny odpowiedzialność z tytułu wykonania zadania powierzonego mu na mocy prawa krajowego byłoby równoznaczne z przyjęciem wcześniej istniejącego zobowiązania wobec osób trzecich i byłoby niezgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego, gdyby osoby trzecie, które poniosły szkodę, nie otrzymały rekompensaty za działania krajowego banku centralnego, tj. naruszenia przez krajowy bank centralny zasad nałożonych na niego w tym kontekście^[98]. Ponadto w przypadku zadań wymagających wdrożenia wysoce złożonych i pilnych środków, takich jak działania związane z przekształceniem lub restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją banków lub kontrahentów centralnych, ustawodawstwo krajowe nakładające na krajowy bank centralny odpowiedzialność z tytułu wykonywania takich zadań stanowiłoby finansowanie zobowiązań wobec osób trzecich, gdyby odpowiedzialność krajowego banku centralnego nie ograniczała się do poważnych naruszeń zasad nałożonych na niego w tym kontekście^[99].

Trybunał Sprawiedliwości nie wyjaśnił jeszcze, na czym dokładnie polegają ograniczenia dotyczące poważnych naruszeń zasad nałożonych na krajowe banki centralne. Ze względu na różne tradycje odpowiedzialności krajowych banków centralnych w krajowych porządkach prawnych państw członkowskich ograniczenia takie mogą przybierać różne formy, pod warunkiem że wykluczają faktyczne finansowanie zobowiązań sektora publicznego wobec osób trzecich. Ma to miejsce w przypadku, gdy przepis prawa krajowego, który wprowadza kryterium winy, ogranicza odpowiedzialność danego krajowego banku centralnego do rażącego niedbalstwa ze względu na pilny charakter i złożoność danej sprawy^[100]. Faktyczne finansowanie zobowiązań sektora publicznego wobec osób trzecich jest również wykluczone, jeżeli przepisy prawa krajowego dotyczące innych niż wina kryteriów odpowiedzialności za działania niezgodnego z prawem, ograniczają kontrolę sądową odpowiednich środków poprzez przyznanie danemu krajowemu bankowi centralnemu dużego marginesu swobody ze względu na pilny charakter i złożoność danej sprawy^[101].

Wsparcie finansowe dla instytucji kredytowych lub finansowych

Ustawodawstwo krajowe, które przewiduje finansowanie przez krajowy bank centralny niewypłacalnych instytucji kredytowych lub innych instytucji finansowych, nawet jeżeli decyzja o takim finansowaniu jest podejmowana niezależnie i według uznania banku centralnego, jest niezgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego.

Takie same zastrzeżenia budzi finansowanie przez Eurosystem instytucji kredytowej, która została poddana rekapitalizacji w celu przywrócenia wypłacalności, poprzez plasowanie bezpośrednie instrumentów dłużnych emitowanych przez państwo w sytuacji, gdzie nie istnieją alternatywne rynkowe źródła finansowania (zwanych dalej „obligacjami rekapitalizacyjnymi”), i gdzie obligacje takie mają być wykorzystane jako zabezpieczenie. W takim przypadku przeprowadzanej przez państwo rekapitalizacji instytucji kredytowej w drodze plasowania bezpośredniego obligacji rekapitalizacyjnych późniejsze wykorzystanie takich obligacji jako zabezpieczenia w operacjach płynnościowych banku centralnego budzi zastrzeżenia dotyczące zakazu finansowania ze środków banku centralnego^[102]. Awaryjne wsparcie płynności udzielane przez krajowy bank centralny niezależnie i na zasadzie pełnej uznaniowości wypłacalnym instytucjom kredytowym za zabezpieczeniem w formie gwarancji państwa musi spełniać następujące kryteria: a) należy zagwarantować, aby kredyt udzielany przez krajowy bank centralny był możliwie krótkoterminowy; b) musi istnieć zagrożenie stabilności systemu; c) nie może być wątpliwości co do ważności prawnej oraz wykonalności gwarancji państwa zgodnie z mającym zastosowanie prawem krajowym oraz d) nie może być wątpliwości co do ekonomicznej adekwatności gwarancji państwa, przy czym gwarancja ta powinna obejmować zarówno kapitał kredytu, jak i odsetki^[103].

Wsparcie finansowe dla funduszy restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji i uzgodnień finansowych oraz systemów gwarantowania depozytów i systemów rekompensat dla inwestorów

Finansowanie przez krajowy bank centralny funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji lub funduszu gwarantowania depozytów, który stanowi „instytucję publiczną” w rozumieniu art. 123 ust. 1 Traktatu, jest niezgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego. Instytucja jest „instytucją publiczną” (podmiotem prawa publicznego), jeżeli posiada wszystkie poniższe cechy: a) jest ustanowiona w szczególnym celu zaspokajania potrzeb w interesie ogólnym, które nie mają charakteru przemysłowego ani handlowego; b) posiada osobowość prawną; oraz c) jest ściśle zależna od podmiotów sektora publicznego, o których mowa w art. 123 ust. 1 Traktatu. Ścisłą zależność od tych podmiotów sektora publicznego domniemuje się, jeżeli dana instytucja jest finansowana w przeważającej części przez te podmioty, podlega nadzorowi ze strony tych podmiotów albo jeżeli ponad połowa członków organu administrującego, zarządzającego lub nadzorczego tej instytucji jest wyznaczana przez te podmioty^[104].

Nawet jeśli finansowanie nie jest przyznawane „instytucji publicznej”, finansowanie jakiegokolwiek funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji lub mechanizmu finansowego nie jest zgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego^[105]. Jeżeli dany krajowy bank centralny jest organem ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, nie powinien on w żadnym razie przyjmować lub finansować zobowiązań instytucji pomostowej lub podmiotu zarządzającego aktywami^[106]. Mając to na uwadze, prawo krajowe powinno precyzować, że krajowy bank centralny nie przyjmuje ani nie finansuje zobowiązań takich podmiotów^[107].

Dyrektywa w sprawie systemów gwarancji depozytów^[108] oraz dyrektywa w sprawie systemów rekompensat dla inwestorów^[109] przewidują, że koszty wynikające z finansowania systemów gwarantowania depozytów oraz koszty wynikające z finansowania systemów rekompensat dla inwestorów muszą być ponoszone, odpowiednio, przez same instytucje kredytowe i przedsiębiorstwa inwestycyjne. Z wyłączeniem finansowania „instytucji publicznej” (podmiotu prawa publicznego), ustawodawstwo krajowe przewidujące finansowanie przez krajowy bank centralny krajowego systemu gwarantowania depozytów dla instytucji kredytowych lub krajowego systemu rekompensat dla inwestorów dla przedsiębiorstw inwestycyjnych jest zgodne z zapisem o zakazie finansowania ze środków banku centralnego tylko wtedy, gdy jest to finansowanie krótkoterminowe, odnoszące się do nagłych sytuacji, w grę wchodzi zagrożenie stabilności systemowej, a decyzję podejmuje wedle własnego uznania krajowy bank centralny^[110]. W szczególności wsparcie banku centralnego dla systemu gwarantowania depozytów nie może sprowadzać się do systematycznej operacji prefinansowania^[111].

Funkcja agenta skarbowego

Artykuł 21 ust. 2 Statutu ESBC stanowi, że EBC i krajowe banki centralne mogą działać jako agenci skarbowi na rzecz instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii, rządów centralnych, władz regionalnych, lokalnych lub innych władz publicznych, innych instytucji lub przedsiębiorstw publicznych państw członkowskich. Celem art. 21 ust. 2 Statutu ESBC jest doprecyzowanie, że – po przekazaniu Eurosystemowi kompetencji w zakresie polityki pieniężnej – krajowe banki centralne mogą nadal świadczyć usługi agenta skarbowego tradycyjnie świadczone na rzecz rządów i innych podmiotów publicznych bez naruszania zakazu finansowania ze środków banku centralnego. Ponadto rozporządzenie (WE) nr 3603/93 ustanawia kilka jednoznacznie i wąsko zdefiniowanych wyjątków od zakazu finansowania ze środków banku centralnego, dotyczących funkcji agenta fiskalnego: a) udzielanie sektorowi publicznemu kredytu w ciągu dnia jest dopuszczalne, o ile jest on ograniczony do jednego dnia, bez możliwości przedłużenia^[112]; b) zapisywanie czeków wystawionych przez osoby trzecie na dobro rachunku sektora publicznego zanim bank akceptant został nimi obciążony jest dopuszczalne, jeżeli od momentu otrzymania czeku upłynął ustalony okres odpowiadający normalnemu okresowi inkasa czeków przez rzeczony bank centralny, a czeki jeszcze niezainkasowane są czymś wyjątkowym, opiewającym na niewielkie sumy i w krótkim okresie uśredniają się^[113]; oraz c) przechowywanie monet wyemitowanych przez sektor publiczny i zapisanych na dobro sektora publicznego jest dopuszczalne, gdy liczba tych aktywów pozostaje na poziomie poniżej 10% monet znajdujących się w obiegu^[114].

Ustawodawstwo krajowe dotyczące funkcji agenta skarbowego winno być zasadniczo zgodne z prawem UE, a w szczególności winno być zgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego^[115]. Biorąc pod uwagę, że art. 21 ust. 2 Statutu ESBC wyraźnie uznaje świadczenie usług agenta skarbowego za uzasadnioną funkcję tradycyjnie wykonywaną przez krajowe banki centralne, świadczenie przez banki centralne usług agenta skarbowego jest zgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego, pod warunkiem że usługi te nie wykraczają poza zakres funkcji agenta skarbowego i nie stanowią finansowania przez bank centralny zobowiązań sektora publicznego wobec podmiotów trzecich lub kredytowania przez bank centralny sektora publicznego w sposób przekraczający wąsko zdefiniowane odstępstwa określone w rozporządzeniu (WE) nr 3603/93^[116]. Ustawodawstwo krajowe, które umożliwia krajowemu bankowi centralnemu przyjmowanie depozytów instytucji rządowych i obsługę ich rachunków, nie pozostaje w sprzeczności z zakazem finansowania ze środków banku centralnego, o ile takie zapisy nie dają możliwości udzielania kredytu, w tym jednodniowego przekroczenia stanu konta. Jednakże kwestia zgodności z zakazem finansowania ze środków banku centralnego pojawiłaby się na przykład, gdyby ustawodawstwo krajowe zezwalało na oprocentowanie depozytów lub sald bieżących powyżej stawek rynkowych, a nie w wysokości tych stawek lub poniżej nich. Oprocentowanie wyższe niż stawka rynkowa stanowi w istocie kredyt, co jest niezgodne z celem zakazu finansowania ze środków banku centralnego i mogłoby podważyć cel wprowadzenia tego zakazu. Ważne jest, aby oprocentowanie konta odzwierciedlało parametry rynkowe, a szczególnie aby skorelować oprocentowanie depozytów z ich terminem zapadalności^[117]. Ponadto nieodpłatne świadczenie przez krajowy bank centralny usług agenta skarbowego nie budzi obaw co do finansowania ze środków banku centralnego, o ile są to podstawowe usługi agenta skarbowego^[118].

2.2.5.2 Zakaz uprzywilejowanego dostępu

Artykuł 124 Traktatu stanowi, że „[z]akazany jest każdy środek nieoparty na względach o charakterze ostrożnościowym, ustanawiający uprzywilejowany dostęp instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii, rządów centralnych, władz regionalnych, lokalnych lub innych władz publicznych, innych instytucji lub przedsiębiorstw publicznych państw członkowskich do instytucji finansowych”. Podobnie jak zakaz finansowania ze środków banku centralnego, zakaz uprzywilejowanego dostępu ma na celu zachęcenie państw członkowskich do prowadzenia rozważnej polityki budżetowej, która nie pozwala, aby finansowanie deficytu publicznego ze środków banku centralnego lub uprzywilejowany dostęp władz publicznych do rynków finansowych prowadziły do nadmiernie wysokich poziomów zadłużenia lub nadmiernego deficytu w państwach członkowskich^[119].

Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 3604/93^[120] przez uprzywilejowany dostęp należy rozumieć każdą ustawę, rozporządzenie lub inny wiążący akt prawny przyjęty w wykonywaniu władzy publicznej, który: a) zobowiązuje instytucje finansowe do nabywania lub przechowywania pasywów instytucji lub organów Unii, rządów centralnych, władz regionalnych, lokalnych lub innych władz publicznych, innych instytucji lub przedsiębiorstw publicznych przedsiębiorstw państw członkowskich, lub b) przyznaje ulgi podatkowe, które mogą przynosić korzyść jedynie instytucjom finansowym, lub udogodnienia finansowe, które nie są zgodne z zasadami gospodarki rynkowej, aby zachęcić te instytucje do nabywania lub przechowywania takich pasywów.

Jako instytucje publiczne krajowe banki centralne nie mogą przyznawać uprzywilejowanego dostępu do instytucji finansowych sektorowi publicznemu, chyba że wynika to ze względów o charakterze ostrożnościowym. Ponadto wprowadzane przez krajowe banki centralne zasady dotyczące dopuszczania przez bank centralny wykorzystania instrumentów dłużnych w swoich operacjach, w tym jako zabezpieczeń, nie mogą być stosowane jako środki obchodzenia zakazu uprzywilejowanego dostępu^[121]. Ustawodawstwo państw członkowskich w tej dziedzinie nie może ustanawiać takiego uprzywilejowanego dostępu.

Artykuł 2 rozporządzenia (WE) nr 3604/93 definiuje „względy o charakterze ostrożnościowym” jako te, które są podstawą krajowych przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych działań opartych na prawie Unii lub zgodnych z nim, które przeznaczone są do wspierania rzetelności instytucji finansowych tak, aby wzmocnić stabilność systemu finansowego jako całości oraz ochronę klientów tych instytucji. Względy o charakterze ostrożnościowym służą zapewnieniu wypłacalności banków w stosunku do ich deponentów^[122]. W obszarze nadzoru ostrożnościowego prawo wtórne Unii ustanowiło szereg wymogów zapewniających rzetelność instytucji kredytowych^[123]. „Instytucja kredytowa” zdefiniowana została jako przedsiębiorstwo, którego działalność polega na przyjmowaniu depozytów lub innych funduszy podlegających zwrotowi od klientów oraz na udzielaniu kredytów na swój własny rachunek^[124]. Instytucje kredytowe są również często określane jako banki, a świadczenie przez nie usług wymaga zezwolenia wydanego przez właściwy organ państwa członkowskiego^[125].

Chociaż rezerwy obowiązkowe można uważać za część wymogów ostrożnościowych, są one częścią działalności krajowych banków centralnych i są wykorzystywane jako narzędzie polityki pieniężnej w większości gospodarek, w tym w strefie euro^[126]. W tym zakresie punkt 2 załącznika i do wytycznych Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2015/510 (EBC/2014/60)^[127] przewiduje, że system rezerw obowiązkowych Eurosystemu ma na celu przede wszystkim stabilizację stóp procentowych na rynku pieniężnym oraz stworzenie (lub pogłębienie) strukturalnego niedoboru płynności^[128]. EBC wymaga, aby instytucje kredytowe mające siedzibę w strefie euro utrzymywały rezerwy obowiązkowe (w formie depozytów) na rachunkach w krajowych bankach centralnych^[129].

Niniejszy Raport koncentruje się na zgodności ustawodawstwa krajowego i zasad przyjętych przez krajowe banki centralne oraz statutów tych banków z zawartym w Traktacie zapisem o zakazie uprzywilejowanego dostępu. Niniejszy Raport nie zawiera jednak oceny tego, czy – pod pretekstem względów o charakterze ostrożnościowym – ustawy, rozporządzenia, zasady lub przepisy administracyjne w państwach członkowskich są wykorzystywane do obchodzenia zakazu uprzywilejowanego dostępu. Taka ocena wykracza poza zakres Raportu.

2.2.6 Jednolita pisownia euro

Artykuł 3 ust. 4 Traktatu o Unii Europejskiej stanowi, że „Unia ustanawia unię gospodarczą i walutową, której walutą jest euro”. W tekście Traktatów we wszystkich oryginalnych językach stosujących alfabet łaciński euro jest konsekwentnie określane w mianowniku liczby pojedynczej jako „euro”. W tekstach zapisywanych alfabetem greckim euro jest pisane jako „ευρώ”, a w tekstach pisanych cyrylicą – jako „евро”^[130]. Zgodnie z tą zasadą rozporządzenie (WE) nr 974/98 stwierdza jasno, że nazwa wspólnej waluty musi być taka sama we wszystkich językach urzędowych UE, z uwzględnieniem istnienia różnych alfabetów. Tak więc Traktaty wymagają jednolitej pisowni słowa „euro” w mianowniku liczby pojedynczej w całym ustawodawstwie UE i całym ustawodawstwie krajowym, z uwzględnieniem istnienia różnych alfabetów.

Mając na uwadze wyłączną kompetencję UE do ustalania nazwy wspólnej waluty, wszelkie odstępstwa od tej zasady są niezgodne z Traktatami i powinny zostać wyeliminowane^[131]. Powyższa zasada dotyczy całości ustawodawstwa krajowego, ale ocena w rozdziale dotyczącym badanego kraju koncentruje się na statutach krajowych banków centralnych oraz przepisach prawnych dotyczących przyjęcia euro.

2.2.7 Integracja prawna krajowych banków centralnych z Eurosystemem

Od momentu wprowadzenia euro przez dane państwo członkowskie przepisy prawa krajowego (w tym w szczególności statuty krajowych banków centralnych, ale także inne akty prawne) uniemożliwiające realizację zadań związanych z Eurosystemem lub przestrzeganie decyzji EBC są niezgodne z wymogiem skutecznego funkcjonowania Eurosystemu. W celu zapewnienia zgodności z Traktatem i Statutem ESBC w zakresie zadań związanych z uczestnictwem w Eurosystemie ustawodawstwo krajowe powinno zatem zostać odpowiednio dostosowane. Zapewnienie zgodności z art. 131 Traktatu wymagało dostosowania ustawodawstwa krajowego przed datą ustanowienia ESBC (w przypadku Szwecji) oraz przed 1 maja 2004, 1 stycznia 2007 i 1 lipca 2013 (w przypadku państw członkowskich, które przystąpiły do UE w tych terminach). Niemniej jednak wymogi ustawowe związane z pełną integracją prawną krajowych banków centralnych z Eurosystemem wchodzą w życie dopiero w momencie rzeczywistej pełnej integracji, tj. W dniu, w którym państwo członkowskie objęte derogacją przyjmuje euro.

Analizie w niniejszym Raporcie poddano głównie te obszary, w których przepisy ustawowe mogą utrudniać dostosowanie się krajowego banku centralnego do wymogów Eurosystemu. Dotyczy to przepisów, które: a) mogłyby uniemożliwiać uczestnictwo krajowego banku centralnego w realizacji wspólnej polityki pieniężnej określanej przez organy decyzyjne EBC, b) mogłyby utrudniać prezesowi krajowego banku centralnego wykonywanie obowiązków jako członka Rady Prezesów EBC, c) nie uwzględniają prerogatyw EBC, d) nie uznają, że wyłączne kompetencje do wykonywania zadań związanych z uczestnictwem w ESBC w państwach członkowskich, których walutą jest euro, zostały nieodwołalnie przeniesione na Unię^[132], lub e) zgodnie z którymi krajowe banki centralne w zakresie wykonywania zadań związanych z uczestnictwem w ESBC są związane decyzjami organów krajowych, które stoją w sprzeczności z aktami prawnymi EBC. Analiza wyróżnia cele polityki gospodarczej, zadania, przepisy finansowe, politykę kursową oraz współpracę międzynarodową. Wspomniano również inne dziedziny, w których statuty krajowych banków centralnych wymagają dostosowania.

2.2.7.1 Cele polityki gospodarczej

Pełna integracja krajowego banku centralnego z Eurosystemem wymaga, aby statutowe cele banku były zgodne z celami ESBC określonymi w art. 2 Statutu ESBC. Oznacza to m.in., że cele statutowe uwzględniające specyfikę krajową – na przykład postanowienia nakładające obowiązek prowadzenia polityki pieniężnej w ramach ogólnej polityki gospodarczej danego państwa członkowskiego – powinny zostać odpowiednio dostosowane. Ponadto cele dodatkowe krajowego banku centralnego muszą być zgodne i nie mogą naruszać obowiązku wspierania ogólnych polityk gospodarczych w Unii, mając na względzie przyczynianie się do osiągnięcia celów Unii ustanowionych w art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej, który to cel sam w sobie nie może naruszać utrzymywania stabilności cen^[133].

2.2.7.2 Zadania

Zadania banku centralnego państwa członkowskiego, które przyjęło euro, są określane głównie przez Traktat i Statut ESBC, z uwagi na status krajowego banku centralnego jako integralnej części Eurosystemu. W celu zapewnienia zgodności z art. 131 Traktatu należy zatem zawarte w statutach krajowych banków centralnych postanowienia dotyczące zadań porównać z odpowiednimi zapisami Traktatu i Statutu ESBC, a wszelkie niezgodności usunąć^[134]. Dotyczy to każdego przepisu, który po przyjęciu euro i integracji z Eurosystemem utrudniałby realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC, a w szczególności przepisów, które nie uwzględniają uprawnień ESBC określonych w rozdziale IV Statutu ESBC.

Wszystkie przepisy prawa krajowego dotyczące polityki pieniężnej powinny uznawać, że polityka pieniężna UE to zadanie, które ma być realizowane przez Eurosystem^[135]. Statut krajowego banku centralnego może zawierać postanowienia dotyczące instrumentów polityki pieniężnej. Postanowienia takie powinny być zgodne z postanowieniami zawartymi w Traktacie i Statucie ESBC, a wszelkie niezgodności powinny zostać usunięte w celu zapewnienia zgodności z art. 131 Traktatu.

Monitorowanie sytuacji budżetowej jest jednym z zadań wykonywanych przez EBC regularnie w celu właściwej oceny decyzji podejmowanych na potrzeby polityki pieniężnej. Krajowe banki centralne mogą również przedstawiać swoje stanowisko w zakresie rozwoju sytuacji budżetowej, opierając się na prowadzonym przez siebie monitorowaniu tych kwestii oraz niezależności prezentowanych poglądów, mając na uwadze przyczynianie się do właściwego funkcjonowania europejskiej unii walutowej. Monitorowanie sytuacji budżetowej przez krajowe banki centralne na potrzeby polityki pieniężnej powinno opierać się na pełnym dostępie do wszelkich właściwych danych o finansach publicznych. W związku z tym krajowe banki centralne powinny otrzymać bezwarunkowy, szybki i zautomatyzowany dostęp do wszelkich danych statystycznych dotyczących finansów publicznych. Działalność krajowych banków centralnych nie powinna jednak wykraczać poza działania w zakresie monitorowania, które wynikają z wypełniania przez nie zadań w zakresie polityki pieniężnej lub są z tymi zadaniami bezpośrednio bądź pośrednio powiązane^[136]. Przyznanie krajowym bankom centralnym formalnego mandatu do oceny prognoz i sytuacji budżetowej zakłada pełnienie przez te banki funkcji w zakresie określania zasad polityki budżetowej (oraz odpowiedzialność za tę politykę), co może negatywnie wpłynąć na wypełnianie zadań dotyczących polityki pieniężnej Eurosystemu i niezależność krajowych banków centralnych^[137].

W kontekście krajowych inicjatyw ustawodawczych związanych z kryzysem na rynkach finansowych EBC podkreśla, że należy unikać zakłóceń w krajowych segmentach rynku pieniężnego strefy euro, ponieważ może to utrudniać realizację wspólnej polityki pieniężnej. Dotyczy to w szczególności udzielania gwarancji państwowych na depozyty międzybankowe^[138].

Państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia, aby przepisy prawa krajowego dotyczące problemów z płynnością doświadczanych przez przedsiębiorstwa i osoby indywidualne, na przykład ich zadłużenia wobec instytucji finansowych, nie miały niekorzystnego wpływu na płynność rynku. W szczególności przepisy te nie mogą naruszać zasady gospodarki wolnorynkowej znajdującej odzwierciedlenie w art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej, ponieważ mogłoby to zakłócać przepływ kredytu, mieć istotny wpływ na stabilność instytucji finansowych i rynków, a więc niekorzystnie wpływać na realizację zadań Eurosystemu^[139].

Ustawodawstwo krajowe przyznające krajowemu bankowi centralnemu wyłączne prawo emisji banknotów powinno uwzględniać fakt, że po przyjęciu euro wyłączne prawo zatwierdzania emisji banknotów euro będzie miała Rada Prezesów EBC (zgodnie z art. 128 ust. 1 Traktatu i art. 16 Statutu ESBC)^[140], natomiast EBC i krajowe banki centralne będą miały prawo emisji banknotów euro. Po przyjęciu euro ustawodawstwo krajowe umożliwiające rządom wywieranie wpływu na decyzje dotyczące m.in. nominałów, produkcji, wielkości emisji i wycofywania banknotów musi także zostać uchylone albo uznać uprawnienia EBC w zakresie banknotów euro, zgodnie z przytoczonymi powyżej postanowieniami Traktatu i Statutu ESBC. Bez względu na to, jaki jest podział kompetencji między rządami i krajowymi bankami centralnymi w zakresie monet, od momentu przyjęcia euro odpowiednie przepisy muszą uznawać uprawnienia EBC do zatwierdzania wielkości emisji monet euro. Państwo członkowskie nie może uważać pieniądza w obiegu za dług swojego banku centralnego wobec rządu, ponieważ zachwiałoby to koncepcją wspólnej waluty i byłoby niezgodne z wymogami integracji prawnej Eurosystemu^[141].

Jeżeli chodzi o zarządzanie rezerwami walutowymi^[142], państwo członkowskie, które przyjęło euro, ale nie przekazało oficjalnych rezerw walutowych^[143] swojemu krajowemu bankowi centralnemu, narusza postanowienia Traktatu. Zadanie ESBC polegające na utrzymywaniu rezerw walutowych i zarządzaniu nimi obejmuje wszelkie działania niezbędne do skutecznego wykonywania mandatu Eurosystemu. Na przykład, aby aktywa rezerwowe mogły pełnić swoją funkcję w operacjach zarządzania rezerwami walutowymi, niezbędny jest aspekt pełnej skutecznej kontroli sprawowanej przez bank centralny. Oznacza to możliwość podejmowania przez krajowy bank centralny, w sposób całkowicie niezależny, decyzji dotyczących utrzymywania, przechowywania, zbywania rezerw walutowych, realizowania transakcji na nich oraz bieżącego i długoterminowego zarządzania rezerwami walutowymi, w tym poprzez kupno i sprzedaż złota w formie transakcji bezwarunkowych (kasowych i terminowych) lub umów repo^[144]. Ponadto prawo osób trzecich (m.in. rządu i parlamentu) do wywierania wpływu na decyzje krajowego banku centralnego w zakresie zarządzania oficjalnymi rezerwami walutowymi jest niezgodne z trzecim tiret art. 127 ust. 2 Traktatu. Krajowy bank centralny jest również zobowiązany do przekazania EBC rezerw walutowych w wysokości proporcjonalnej do udziału tego banku centralnego w subskrybowanym kapitale EBC. Oznacza to, że nie może być przeszkód prawnych dla przekazywania rezerw walutowych z krajowego banku centralnego do EBC.

W zakresie danych statystycznych, mimo iż rozporządzenia przyjmowane na mocy art. 34 ust. 1 Statutu ESBC nie przyznają praw ani nie nakładają obowiązków na państwa członkowskie, które nie przyjęły euro, art. 5 Statutu ESBC, który odnosi się do zbierania informacji statystycznych, stosuje się do wszystkich państw członkowskich, bez względu na to, czy przyjęły one euro. W związku z powyższym państwa członkowskie, których walutą nie jest euro, mają obowiązek przyjęcia i wdrożenia na poziomie krajowym wszelkich środków uznanych przez nie za właściwe w celu zbierania informacji statystycznych potrzebnych do wypełniania wymogów EBC w zakresie sprawozdawczości statystycznej^[145] oraz w celu przeprowadzenia terminowych przygotowań w dziedzinie statystyki umożliwiających uzyskanie przez nie statusu państw członkowskich, których walutą jest euro^[146]. Ustawodawstwo krajowe określające zasady współpracy pomiędzy krajowymi bankami centralnymi a krajowymi urzędami statystycznymi powinno gwarantować niezależność krajowych banków centralnych w wykonywaniu ich zadań dotyczących ram statystycznych ESBC^[147].

2.2.7.3 Przepisy finansowe

Postanowienia finansowe zawarte w Statucie ESBC obejmują przepisy dotyczące sprawozdań finansowych^[148], audytu^[149], subskrypcji kapitału^[150], przekazywania rezerw walutowych^[151] oraz podziału dochodów pieniężnych^[152]. Krajowe banki centralne muszą mieć możliwość wykonywania swoich obowiązków wynikających z tych postanowień, w związku z czym wszelkie niezgodne przepisy krajowe muszą zostać uchylone^[153].

2.2.7.4 Polityka kursowa

W ustawodawstwie państwa członkowskiego objętego derogacją może pozostać zapis, że to rząd odpowiada za politykę kursową tego państwa członkowskiego, z przypisaniem roli opiniodawczej bądź wykonawczej krajowemu bankowi centralnemu. W momencie przyjęcia euro przez państwo członkowskie jego ustawodawstwo krajowe musi jednak uwzględniać fakt, że odpowiedzialność za politykę kursową strefy euro została przeniesiona na poziom UE, zgodnie z art. 138 i art. 219 Traktatu.

2.2.7.5 Współpraca międzynarodowa

W momencie przyjęcia euro ustawodawstwo krajowe musi być zgodne z art. 6 ust. 1 Statutu ESBC, który stanowi, że w dziedzinie współpracy międzynarodowej związanej z zadaniami powierzonymi Eurosystemowi o sposobie reprezentacji ESBC decyduje EBC. Ustawodawstwo krajowe, umożliwiając krajowym bankom centralnym uczestnictwo w międzynarodowych instytucjach walutowych, powinno uzależniać takie uczestnictwo od uzyskania zgody EBC (art. 6 ust. 2 Statutu ESBC).

2.2.7.6 Inne zagadnienia

Oprócz powyższych zagadnień w przypadku niektórych państw członkowskich ustawodawstwo krajowe wymaga dostosowania w jeszcze innych obszarach (m.in. W dziedzinie systemów rozliczeń i systemów płatności oraz w zakresie wymiany informacji).

3 Stan konwergencji gospodarczej

Ta część Raportu przedstawia analizę przekrojową. Nie ujęto tu niektórych czynników istotnych dla ogólnej oceny, które omówiono w częściach 4 i 5.

Postęp w osiągnięciu zgodności z kryteriami konwergencji od czasu opublikowania przez EBC Raportu o konwergencji z roku 2024 został zahamowany przez szoki zewnętrzne. W trzech z pięciu analizowanych krajów, inflacja HICP kształtuje się powyżej wartości referencyjnej, a w jednym z nich znajduje się znacznie powyżej tego poziomu (tabela 3.1). Kondycja finansów publicznych pogorszyła się w większości krajów od opublikowania Raportu o konwergencji z roku 2024, a wskaźnik zadłużenia do PKB w niektórych przypadkach wzrósł znacząco. Od Raportu o konwergencji z roku 2024 liczba krajów poddanych procedurze nadmiernego deficytu wzrosła z jednego do trzech i w przypadku żadnego z nich nie przewiduje się zmniejszenia deficytu poniżej wartości referencyjnej 3% PKB przed końcem 2027. Waluty wszystkich krajów omawianych w Raporcie pozostają poza mechanizmem kursowym (ERM II), a kursy walut części z nich wobec euro przez kilka ostatnich lat mocno się wahały. Od czerwca 2024 spready długoterminowych stóp procentowych względem strefy euro w dwóch krajach nieco wzrosły a w trzech spadły. Według stanu na maj 2026, w trzech krajach 12‑miesięczna średnia długoterminowych stóp procentowych kształtuje się powyżej wartości referencyjnej, natomiast w pozostałych dwóch poniżej. Kluczowym czynnikiem hamującym konwergencję gospodarczą jest gospodarczy wpływ szoków zewnętrznych, w tym rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie, globalne napięcia związane z wymianą handlową oraz wybuch wojny na Bliskim Wschodzie.

W ciągu ostatnich dwóch lat gospodarki omawianych krajów pozostawały narażone na podwyższone napięcia geopolityczne oraz rosnącą niepewność i fragmentację handlu światowego. Wojna na Ukrainie i na Bliskim Wschodzie, wraz z generalnie podwyższonymi napięciami geopolitycznymi, odbiły się na aktywności gospodarczej poprzez większą niepewność, zakłócenia w handlu i łańcuchach dostaw oraz słabsze zaufanie przedsiębiorców i konsumentów. Ponadto powrót napięć w wymianie handlowej i wprowadzone taryfy celne na skalę globalną zwiększyły presję otoczenia zewnętrznego. Choć bezpośrednie powiązania handlowe omawianych krajów ze Stanami Zjednoczonymi są stosunkowo ograniczone, efekty pośrednie transmitowane za pośrednictwem globalnych łańcuchów wartości mogą potęgować szoki handlowe, negatywnie wpływając na sektory produkcji na wcześniejszych etapach łańcucha dostaw i na usługi powiązane. W ostatnim czasie wojna na Bliskim Wschodzie odbiła się zwłaszcza na konwergencji inflacji, jako że niektóre z tych krajów są bardziej podatne na szoki cen energii niż strefa euro. Wojna ta zwiększyła globalną niepewność i doprowadziła do gwałtownych wzrostów cen energii, w tym cen ropy naftowej i gazu ziemnego oraz zwiększonego ryzyka na kluczowych globalnych szlakach handlowych. Przerwało to stały spadek inflacji w większości omawianych krajów. Choć podatność i bezpośrednie narażenie na szoki energetyczne z czasem malały i są obecnie mniejsze niż w roku 2022, konsekwencje średnioterminowe będą zależeć od intensywności i czasu trwania konfliktu oraz od tego jak ceny energii przełożą się na ceny konsumpcyjne i aktywność gospodarczą w poszczególnych krajach.

Pomimo tych zewnętrznych wyzwań, jak dotąd aktywność gospodarcza w omawianych krajach okazała się odporna na napotykane trudności. Po ustąpieniu presji inflacyjnych w większości tych krajów w latach 2024 i 2025 przy wsparciu bardziej rygorystycznej polityki pieniężnej i uprzedniej normalizacji cen energii, realne dochody do dyspozycji stopniowo wróciły do poprzedniego poziomu, co pobudzało popyt wewnętrzny. Niemniej dynamika wzrostu pozostała nierówno rozłożona pomiędzy omawianymi krajami. Aktywność gospodarcza na Węgrzech i w Rumunii w 2024 i 2025 była niska. Na Węgrzech stagnacja w eksporcie netto oraz niska aktywność inwestycyjna zaważyły na wzroście, co korelowało z niskim popytem zewnętrznym w najważniejszych sektorach zorientowanych na eksport oraz niepewnością co do otrzymania funduszy unijnych oraz warunków prowadzenia działalności gospodarczej. W Rumunii eksport netto i inwestycje miały negatywny wpływ na wzrost w 2024. Działania na rzecz konsolidacji fiskalnej podjęte w Rumunii w 2025 stłumiły spożycie prywatne, podczas gdy inwestycje zwiększyły się, a negatywny wkład eksportu netto zmalał. W obu tych krajach większe presje inflacyjne ograniczyły wzrost dochodów realnych i przyczyniły się do restrykcyjnych warunków finansowania. W kolei wzrost produkcji w Polsce przewyższył porównywalne parametry w większości innych krajów UE dzięki dużemu popytowi wewnętrznemu i dużym nakładom inwestycyjnym, choć towarzyszącym zjawiskiem był rosnący deficyt fiskalny.

Perspektywy gospodarcze dla analizowanych krajów są obarczone niepewnością z powodu wzmożonych napięć geopolitycznych. Choć oczekuje się, że podtrzymywany przez utrzymującą się stabilność rynków pracy popyt wewnętrzny pozostanie głównym motorem wzrostu w latach 2026 i 2027, wojna na Bliskim Wschodzie przyczyniła się do większej zmienności na globalnych rynkach energii oraz rosnących kosztów związanych z energią, przekładających się już w widoczny sposób na inflację i nastroje gospodarcze, co może mieć wpływ na działalność gospodarczą. W obecnym otoczeniu perspektywy wzrostu są niepewne, a ryzyko korekt w dół istotne. Kontynuacja napięć geopolitycznych i handlowych może nasilić trendy fragmentacji, zwłaszcza biorąc pod uwagę wysoki stopień otwartości i integracji tych gospodarek z globalnymi łańcuchami wartości, co mogłoby prowadzić do zakłóceń w przepływach handlowych i inwestycyjnych oraz zwiększyć premię za ryzyko. Perspektywy są też zagrożone ze względu na uprzednią utratę konkurencyjności cenowej kilku z omawianych krajów, a w niektórych przypadkach, ze względu na niepewność dotyczącą tempa i strategii konsolidacji fiskalnej.

Omawiane kraje Europy Środkowej i Wschodniej poczyniły wyraźne postępy pod względem realnej konwergencji ze średnią strefy euro w ciągu ostatnich kilku dekad, jednak strukturalne przeciwności w ostatnich latach wzrosły. Od 1999 kraje te znacząco zmniejszyły dystans dzielący je do średniej w strefie euro w zakresie realnego PKB per capita (wykres 3.1). Jednakże od 2019 tempo realnej konwergencji w większości z tych krajów spadło, odzwierciedlając utrzymujące się skutki kolejnych szoków i ograniczenia strukturalne wydajności i podaży pracy. Jednocześnie wciąż występuje podatność na szoki makroekonomiczne i finansowe, chociaż jej skala różni się między krajami. W przypadku braku odpowiednich działań zaradczych, podatności te mogą nasilić wpływ zewnętrznych szoków i negatywnie wpłynąć zarówno na potencjał wzrostu jak i na utrzymanie procesu konwergencji w dłuższej perspektywie. Głównymi zagrożeniami dla utrzymania realnej konwergencji obecnie są: (a) zwiększona globalna niepewność, w tym napięcia geopolityczne, rosnąca fragmentacja w handlu i przesunięcia globalnych łańcuchów wartości, które mogą zmienić strukturę handlu i inwestycji, zwiększyć presje konkurencyjne na branże przemysłu w Europie i zwiększyć podatność na zagrożenia wynikającą z zależności od kluczowych surowców; (b) trwające dostosowanie struktury przemysłowej, w szczególności w kontekście transformacji ekologicznej i cyfrowej, które stanowią szczególne wyzwanie dla krajów przechodzących z poziomu średniego do wysokiego dochodu, zwłaszcza tych o stosunkowo dużym uzależnieniu od wysokoemisyjnych źródeł energii; (c) uporczywe niedobory siły roboczej, niedopasowanie kwalifikacji i niekorzystny rozwój sytuacji demograficznej, które ograniczają potencjał wzrostu; (d) niewielki postęp w poprawie zarządzania, wydolności instytucjonalnej oraz otoczenia biznesowego, które są kluczowe dla wzmocnienia długoterminowego wzrostu wydajności i zwiększanie odporności na przyszłe szoki; oraz (e) zagrożenia dla budżetu, w tym silna presja wydatkowa związana z koniecznością mierzenia się m.in. ze skutkami napięć geopolitycznych i starzenia się społeczeństwa, z ryzykiem klimatycznym i zieloną transformacją, a także rosnącym poziomem długu publicznego.

Wykres 3.1

Realne PKB per capita

a) w stosunku do średniej w strefie euro	b) zmiana w stosunku do średniej strefy euro od 1999
(indeks: strefa euro = 100)	(indeks: strefa euro = 100; oś x: poziom w 1999; oś y: zmiana poziomu w pkt proc., 1999-2025)

Zasadniczym aspektem badania zgodności z kryteriami konwergencji jest ocena trwałości konwergencji. Konwergencja musi być trwała i osadzona na zdrowych fundamentach gospodarczych, a nie osiągnięta w pewnym momencie. Doświadczenie zebrane od chwili powstania unii gospodarczej i walutowej (UGW) pokazało, że słabe fundamenty, nadmierne poluzowanie polityki makroekonomicznej na poziomie krajowym, niewystarczający potencjał instytucjonalny i statystyczny oraz zbyt optymistyczne oczekiwania co do konwergencji dochodów realnych może generować podatności na zagrożenia nie tylko dla pojedynczych krajów, lecz także dla niezakłóconego funkcjonowania całej strefy euro. Uprzednie kryzysy, w tym kryzys długu publicznego, pandemia COVID-19 i szok energetyczny z lat 2022-2023 dodatkowo pokazały, że duża nierównowaga makroekonomiczna, ograniczona zdolność reform i niska odporność na szoki mogą przedłużyć proces konwergencji i zwiększyć jego koszty. W obecnym otoczeniu zwiększonych napięć geopolitycznych i fragmentacji gospodarczej odporność i wiarygodność prowadzonej polityki gospodarczej stała się jeszcze ważniejsza. Zgodność z liczbowymi kryteriami konwergencji w pojedynczym punkcie na osi czasowej nie jest zatem sama w sobie gwarancją niezakłóconego funkcjonowania w ramach strefy euro. Kraje, które chcą przyjąć euro powinny wykazać, że w ich przypadku konwergencja jest trwała, że ich polityka makroekonomiczna jest spójna ze stabilnym uczestnictwem w unii walutowej, i że ich instytucje są wystarczająco silne, by stawić czoła przyszłym szokom. Leży to głównie w interesie każdego z tych krajów, ale jest też kluczowe do efektywnej transmisji polityki pieniężnej i stabilności strefy euro jako całości, zważywszy, że pozostaje ona unią walutową bez scentralizowanych zdolności fiskalnych i z ograniczonymi stałymi mechanizmami podziału ryzyka.

Osiągnięcie trwałej konwergencji wymaga trwałego dostosowania polityki i konwergencji strukturalnej. Kluczowe warunki wstępne to stabilność makroekonomiczna, zdrowa i wiarygodna polityka fiskalna zgodna z ramami zarządzania gospodarczego UE oraz przyjazne otoczenie biznesowe oparte na efektywnych strukturach gospodarczych i silnych instytucjach publicznych. Do przezwyciężania szoków makroekonomicznych i ułatwiania dostosowań strukturalnych konieczna jest wysoka elastyczność rynków pracy i produktowych. Ramy polityki gospodarczej ukierunkowane na stabilność oraz dobrze zakotwiczone oczekiwania inflacyjne są kluczowe do utrzymania stabilności cen oraz podtrzymania trwałej konwergencji nominalnej. Efektywne funkcjonowanie otwartej gospodarki rynkowej z wolną konkurencją promuje efektywną alokację kapitału i pracy, co zwiększa wydajność i długoterminowy wzrost gospodarczy. Wysoki stopień integracji ze strefą euro pomaga w synchronizacji cyklów koniunkturalnych i niezakłóconym uczestnictwie w unii walutowej. Jednocześnie większe dopasowanie struktur gospodarczych ma istotne znaczenie dla zagwarantowania, że gospodarki będą reagować w zasadniczo podobny sposób na wspólne szoki, w tym te związane z różnicami w zależności energetycznej i strukturach produkcyjnych, co wspiera niezakłócone funkcjonowanie unii walutowej. Potrzeba także właściwych ram makroostrożnościowych i nadzorczych, żeby zapobiec narastaniu nierównowagi makroekonomicznej i finansowej, na przykład w postaci nadmiernego wzrostu cen aktywów bądź kosztownych społecznie cykli boomów i krachów kredytowych. Tam gdzie procedura Komisji Europejskiej dotycząca nierównowag makroekonomicznych doprowadzi do rozpoznania takiej nierównowagi, kluczowe pozostaje podjęcie działań w zakresie polityki gospodarczej. Efektywna absorpcja i wdrażanie funduszy unijnych, w tym pozostałych środków w ramach programu Next Generation EU, może wspierać konwergencję pod warunkiem, że inwestycje oraz zobowiązania do przeprowadzenia reform zostaną zrealizowane na czas i w efektywny sposób. W ostatecznym rozrachunku to siła ram instytucjonalnych i zdolność do wdrażania zdrowej polityki gospodarczej pozostają kluczowe dla trwałej integracji gospodarczej.

3.1 Kryterium stabilności cen

W ciągu ostatnich dziesięciu lat ścieżka inflacji w analizowanych krajach odzwierciedlała sekwencję dużych i częściowo nakładających się szoków. Po okresie niskiej inflacji w poprzedzających latach, wybuch pandemii w 2020 doprowadził do gwałtownego zahamowania działalności gospodarczej. Choć inflacja początkowo w niektórych krajach spadła, w innych utrzymywała się na relatywnie niezmiennym poziomie, częściowo z powodu rosnących cen żywności i usług oraz trwającego niedoboru pracowników na rynku pracy. Od 2021 inflacja we wszystkich omawianych krajach wzrosła znacząco, do czego przyczyniły się gwałtowne wzrosty cen energii oraz nierównowaga popytu i podaży (wykres 3.2). Od początku 2022 rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie nasiliła te presje. Inflacja w Europie Środkowej i Wschodniej wzrosła w większym stopniu niż w strefie euro, odzwierciedlając wyższą energochłonność produkcji, większą wagę energii i żywności w koszykach konsumpcyjnych, początkową zależność od dostaw rosyjskiej energii oraz głęboką integrację z globalnymi łańcuchami wartości, co wzmocniło transmisję szoków zewnętrznych. Utrzymujący się niedobór pracowników na rynkach pracy i silny wzrost płac również przyczyniły się do wzrostu krajowych presji cenowych (wykres 3.3, panel a, zob. także rozdział 3.5). Aby przeciwdziałać wzrostowi inflacji większość banków centralnych zaczęła podnosić główne stopy procentowe w 2021, podczas gdy rządy wprowadziły tymczasowe rozwiązania fiskalne, przede wszystkim w latach 2022 i 2023, najczęściej w postaci subsydiów związanych z energią oraz, rzadziej, obniżki podatków pośrednich. Po osiągnięciu maksimum na przełomie 2022 i 2023 roku inflacja zaczęła gwałtownie spadać z powodu zaostrzenia polityki pieniężnej, spadku globalnych cen energii, stopniowego ustępowania zatorów podażowych oraz efektów bazy. Niemniej w ciągu ostatnich 10 lat inflacja w większości omawianych krajów była przeciętnie wyższa i bardziej zmienna niż w strefie euro.

Wykres 3.2

Kształtowanie się inflacji HICP w długiej perspektywie i jej prognozy

(roczne zmiany procentowe)

Wykres 3.3

Skumulowany wzrost inflacji HICP, nominalnych jednostkowych kosztów pracy (ULC) i zharmonizowanych wskaźników konkurencyjności (HCI) w latach 2016-2025

a) HICP i nominalny jednostkowy koszt pracy (ULC)	b) Wskaźniki konkurencyjności HCI oparte na ULC i deflatorze PKB
(stopy procentowe; oś x: skumulowany wzrost inflacji HICP; oś y: skumulowany wzrost ULC)	(stopy procentowe; oś x: skumulowany wzrost HCI w oparciu o deflator PKB; oś y: skumulowany wzrost HCI w oparciu o ULC)

W maju 2026 w trzech spośród pięciu analizowanych krajów średnia 12‑miesięczna stopa inflacji była wyższa od wartości referencyjnej dla kryterium stabilności cen, wynoszącej 2,7%. Po gwałtownym wzroście inflacji w 2022, w 2023 inflacja znacząco spadła we wszystkich analizowanych krajach, a w 2024 jej dynamika spadała dalej. Niemniej przebieg dezinflacji różnił się między krajami. W Rumunii inflacja była wyższa niż gdzie indziej i od połowy 2025 wzrosła znacząco, odzwierciedlając podatki pośrednie wprowadzone w ramach konsolidacji fiskalnej, co podniosło poziom inflacji znacznie powyżej celu banku centralnego. Na Węgrzech inflacja powróciła do pasma odchyleń od celu banku centralnego pod koniec 2025. W Polsce inflacja spadła, zbliżając się do celu w pierwszej połowie 2024 i – po krótkotrwałym wzroście – od połowy 2025 pozostawała w pobliżu celu. Presję inflacyjną we wszystkich krajach w 2025 potęgowały wyższe ceny żywności, które w średnim ujęciu rosły szybciej w Europie Środkowej i Wschodniej niż w strefie euro, co odzwierciedlało zakłócenie podaży spowodowane pogodą, szybciej rosnące koszty czynników produkcji – w tym płac, energii i nawozów – oraz większą wagę żywności w koszykach konsumenckich w Europie Środkowej i Wschodniej. Utrzymujący się, choć malejący, niedobór pracowników na rynku pracy również wywierał presję na wzrost wynagrodzeń w większości tych krajów. W pierwszych miesiącach 2026 rosnące koszty energii wynikające z eskalacji napięć geopolitycznych na Bliskim Wschodzie pogłębiły presje na wzrost cen w analizowanych krajach. W odpowiedzi władze we wszystkich omawianych krajach wprowadziły, z myślą o zamortyzowaniu presji inflacyjnych, rozwiązania mające na celu złagodzenie wpływu wyższych cen energii, takie jak ceny maksymalne na paliwa, obniżki podatku akcyzowego, limity marż zysku oraz dopłaty dla firm i gospodarstw domowych. W maju 2026 Rumunia odnotowała inflację znacznie powyżej wartości referencyjnej, podczas gdy inflacja w Polsce i na Węgrzech również przekraczała wartość progową, choć w mniejszym stopniu (wykres 3.4). Natomiast w Czechach i w Szwecji inflacja kształtowała się poniżej tej wartości. W Raporcie o konwergencji z 2024 wszystkie omawiane kraje odnotowały stopy inflacji powyżej ówcześnie zastosowanej wartości referencyjnej (3,3%). Oznacza to pewien postęp w konwergencji inflacji, choć nie jest on równo rozłożony pomiędzy krajami.

Wykres 3.4

Inflacja HICP

(średnioroczne zmiany procentowe)

W odpowiedzi na niejednorodny przebieg procesów dezinflacyjnych, polityka pieniężna prowadzona po szoku inflacyjnym z lat 2022-2023 została złagodzona w różnym stopniu w poszczególnych krajach. Po uprzedniej fazie zacieśniania polityki monetarnej, która w omawianych krajach zaczęła się wcześniej niż w strefie euro, nastawienie polityki pieniężnej zostało stopniowo złagodzone w miarę jak inflacja spadała (wykres 3.5, panel a). Banki centralne Czech i Polski rozpoczęły łagodzenie polityki pieniężnej w 2023, podczas gdy Szwecja zaczęła obniżać główne stopy procentowe w 2024. Bardziej ostrożne podejście Polski przejawiło się w podjęciu kontynuacji łagodzenia tej polityki dopiero w roku 2025. Na Węgrzech i w Rumunii, stopy polityki pieniężnej pozostały relatywnie wysokie, odzwierciedlając bardziej uporczywe presje inflacyjne i podwyższoną niepewność tak wewnętrzną jak i globalną. Pomimo gwałtownych wzrostów inflacji w ostatnich latach długoterminowe oczekiwania inflacyjne w analizowanych krajach ogólnie rzecz biorąc pozostały stabilne, utrzymując się na poziomie zbliżonym do ich celów inflacyjnych (wykres 3.5, panel b). W kontekście zwiększonej niepewności i podwyższonej inflacji, zakotwiczenie długoterminowych oczekiwań inflacyjnych wskazuje na to, że przyjęte ramy polityki pieniężnej wciąż są wiarygodne.

Wykres 3.5

Główne stopy procentowe i długoterminowe oczekiwania inflacyjne

a) Główne stopy procentowe	b) Długoterminowe oczekiwania inflacyjne
(w procentach rocznie)	(roczne zmiany procentowe)

W niektórych z omawianych krajów ryzyko dla trwałości konwergencji inflacji jest wciąż wysokie. Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej z wiosny 2026, w roku tym oczekuje się wzrostu inflacji w większości analizowanych krajów (wykres 3.2), co będzie odzwierciedleniem presji wzrostowej związanej z wyższymi cenami energii, wynikającymi z ponownych napięć geopolitycznych. Jednocześnie spowolnienie aktywności gospodarczej mogłoby przyczynić się do obniżenia inflacji. Projekcje te są obarczone znaczną niepewnością, zważywszy na podatność inflacji w analizowanych krajach na szoki zewnętrzne, w tym ponownie pojawiającą się zmienność na globalnych rynkach energii w obecnym kontekście geopolitycznym oraz efektów pośrednich i drugiej rundy wynikających z większego i utrzymującego się szoku energetycznego. Utrzymujący się niedobór pracowników na rynkach pracy, zwłaszcza w niektórych krajach Europy Środkowej i Wschodniej, może również wywierać presję na wzrost wynagrodzeń. W średnim horyzoncie czasowy czynniki strukturalne, takie jak zmiany demograficzne czy gospodarcze skutki zmian klimatu, w tym koszty związane z zieloną transformacją, mogą wywierać dodatkowe presje na dynamikę inflacji. W dalszej perspektywie, zważywszy na to, że PKB na głowę mieszkańca oraz poziom cen w krajach Europy Środkowej i Wschodniej jest niższy niż średnia w strefie euro (wykres 3.6), trwający proces wyrównywania dystansu rozwojowego może skutkować wyższą inflacją niż w strefie euro, chyba że oddziaływanie to zostanie zrównoważone przez aprecjację nominalnych kursów walutowych.

Wykres 3.6

Poziom cen i wynagrodzeń w stosunku do strefy euro

a) Porównywalny poziom cen	b) Wynagrodzenie na pracownika
(indeks: strefa euro = 100)	(indeks: strefa euro = 100)

Stworzenie otoczenia sprzyjającego trwałej stabilności cen w krajach objętych niniejszym Raportem wymaga polityki makroekonomicznej ukierunkowanej na stabilność, dalszych reform strukturalnych oraz efektywnych mechanizmów zabezpieczających stabilność finansową. W obecnym kontekście wzmożonej niepewności geopolitycznej i handlowej oraz trwających dostosowań fiskalnych w kilku krajach, utrzymanie wiarygodności prowadzonej polityki oraz odporność gospodarcza są szczególnie istotne. Funkcjonowanie rynków pracy pozostaje kluczowe dla utrzymania stabilności cen. W przyszłości kluczowym czynnikiem będzie stopień w jakim kształtowanie się płac będzie odzwierciedlać wzrost wydajności pracy, warunki na rynku pracy oraz konkurencyjność cenowo-kosztową w relacjach z partnerami handlowymi (wykres 3.3). Utrzymujące się niedobory pracowników na rynkach pracy i ograniczenia demograficzne podkreślają wagę polityki, która zwiększa podaż pracy i jej wydajność. Utrzymanie wysiłków na rzecz zwiększenia konkurencji na rynku produktów, poprawy jakości instytucji i wzmocnienie ram regulacyjno-zarządczych jest niezbędne dla stymulowania potencjalnego wzrostu i ograniczenia presji inflacyjnych w średnim horyzoncie czasowym. W sytuacji, gdy pole manewru polityki pieniężnej może być ograniczone, a szoki zewnętrzne częste, inne obszary polityki gospodarczej muszą wspierać stabilność makroekonomiczną i zapobiegać narastaniu nierównowagi makroekonomicznej i fiskalnej.

3.2 Kryterium sytuacji finansów publicznych

W chwili publikacji niniejszego Raportu Węgry, Polska i Rumunia były objęte, zgodnie z decyzją Rady UE, procedurą nadmiernego deficytu. W Rumunii deficyt przekroczył wartość referencyjną 3% PKB w roku 2019 a w kwietniu 2020 wszczęto procedurę nadmiernego deficytu. Termin skorygowania nadmiernego deficytu został przesunięty na rok 2030. Na Węgrzech i w Polsce procedura nadmiernego deficytu została wszczęta w lipcu 2024 w związku z deficytami przekraczającymi wartość referencyjną 3% PKB w roku 2023. Termin skorygowania nadmiernego deficytu został ustalony na rok 2026 dla Węgier i na rok 2028 dla Polski. W 2025 wskaźnik deficytu fiskalnego do PKB tych trzech krajów nadal przekraczał wartość referencyjną, podczas gdy pozostałe dwa omawiane kraje odnotowały deficyty poniżej wartości referencyjnej (wykres 3.7). Deficyt był wyraźnie powyżej wartości referencyjnej na Węgrzech, gdzie wynosił 4,7% PKB i znacznie powyżej wartości referencyjnej w Polsce i Rumunii, gdzie wynosił odpowiednio 7,3% PKB i 7,9% PKB. W Czechach deficyt pozostawał poniżej wartości referencyjnej i wynosił 2,1% PKB, a w Szwecji wyraźnie poniżej wartości referencyjnej i wynosił 1,3% PKB.

Wykres 3.7

Nadwyżka (+) lub deficyt (−) sektora instytucji rządowych i samorządowych

(proc. PKB)

Deficyt fiskalny w roku 2025 kształtował się powyżej poziomu z roku 2023 w trzech krajach objętych niniejszym Raportem. W roku 2023 deficyt fiskalny wzrósł w większości omawianych krajów, z wyjątkiem Szwecji, i wynosił powyżej 3% PKB w związku ze skutkami gospodarczymi wojny Rosji przeciwko Ukrainie, działaniom polityki fiskalnej podjętym w odpowiedzi na wynikające z tej wojny wysokie ceny energii oraz osłabienie aktywności gospodarczej. Od tego czasu salda budżetowe poszczególnych krajów zaczęły się różnić, ponieważ zwiększenie wydatków na obronność w odpowiedzi na wojnę Rosji przeciwko Ukrainie oraz wyższe koszty obsługi długu w różnym stopniu niwelowały pozytywne skutki wycofania środków wsparcia dla sektora energii oraz wzrost aktywności gospodarczej. Ogółem, pomiędzy rokiem 2023 a 2025 odnotowano pogorszenie salda budżetowego w Polsce, Rumunii i Szwecji, przy czym w Szwecji saldo budżetowe utrzymało się wyraźnie poniżej wartości referencyjnej, natomiast w pozostałych dwóch omawianych krajach saldo budżetowe uległo poprawie. W Czechach, wskaźnik deficytu finansów publicznych spadł poniżej wartości referencyjnej 3% PKB w roku 2024 i pozostał poniżej tego poziomu w roku 2025.

Zgodnie z prognozami Komisji Europejskiej w roku 2026 wskaźnik deficytu do PKB utrzyma się zdecydowanie powyżej wartości referencyjnej wynoszącej 3% na Węgrzech, w Polsce i Rumunii. Przewiduje się, że w roku 2026 saldo budżetu będzie się pogarszać w trzech z omawianych krajów. Według prognoz saldo budżetu utrzyma się zdecydowanie powyżej wartości referencyjnej na Węgrzech, w Polsce i Rumunii. Jednocześnie oczekuje się, że pozostanie ono poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3% w pozostałych dwóch omawianych krajach. Chociaż wszystkie omawiane kraje wprowadziły rozwiązania fiskalne w zakresie cen energii w odpowiedzi na ich gwałtowny wzrost po wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie, oczekuje się, że związany z tym wpływ na budżet pozostanie ograniczony. W roku 2027 spodziewana jest poprawa salda budżetu w czterech krajach objętych przeglądem, niemniej prognozuje się, że utrzyma się ono powyżej wartości referencyjnej na Węgrzech, w Polsce i Rumunii.

W roku 2025 wskaźnik zadłużenia na Węgrzech przekraczał 60% PKB, natomiast w pozostałych analizowanych krajach poziom zadłużenia kształtował się poniżej – niekiedy znacznie – tego progu (tabela 3.1 i wykres 3.8). W roku 2025 wskaźnik długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB kształtował się poniżej poziomu z 2023 w czterech krajach objętych przeglądem, głównie wskutek utrzymujących się deficytów budżetowych. Wskaźnik zadłużenia do PKB wzrósł silnie w Polsce (o 10,2 pkt proc.) a także odnotował istotny wzrost w Rumunii (o 10,0 pkt proc.). Wzrósł on wyraźnie w Szwecji (o 2,9 pkt proc.) i w Czechach (o 2,1 pkt proc.), a nieznacznie na Węgrzech (o 1,3 pkt proc.). W długiej perspektywie, między rokiem 2016 a 2025 wskaźnik długu publicznego do PKB wzrósł znacząco w Rumunii (o 21,5 pkt proc.), a wyraźnie w Czechach (o 8,1 pkt proc.) i w Polsce (o 5,6 pkt proc.), natomiast w pozostałych dwóch omawianych krajach pozostał na niezmienionym poziomie lub obniżył się.

Wykres 3.8

Zadłużenie brutto sektora instytucji rządowych i samorządowych

(proc. PKB)

Na rok 2026 Komisja Europejska prognozuje wzrost wskaźników długu do PKB we wszystkich omawianych krajach. Oczekiwany jest wyraźny wzrost tego wskaźnika w Polsce i Rumunii oraz umiarkowany wzrost w pozostałych trzech krajach. Zgodnie z prognozami Komisji w 2026 wskaźnik długu pozostanie powyżej wartości referencyjnej wynoszącej 60% na Węgrzech, i wzrośnie powyżej tej wartości w Polsce i Rumunii.

W czerwcu 2026 Komisja Europejska postanowiła zawiesić procedurę nadmiernego deficytu dla Węgier, Polski i Rumunii. W dniu 3 czerwca 2026 Komisja opublikowała ocenę realizacji zaleceń w ramach procedury nadmiernego deficytu na podstawie wiosennej prognozy gospodarczej z roku 2026. Oceniono, że wszystkie te trzy kraje podjęły skuteczne działania w wyniku czego w odniesieniu do nich zawieszono procedurę nadmiernego deficytu. Podczas gdy prognozowano, że w 2026 Polska i Rumunia będą także realizować zalecenia dotyczące wyjścia z procedury nadmiernego deficytu, Komisja uznała, że istnieje wyraźne ryzyko, że Węgry nie zdołają dokonać korekty nadmiernego deficytu do roku 2026, który jest końcowym rokiem ścieżki naprawczej.

W przyszłości ważne jest, aby omawiane kraje osiągnęły i/lub utrzymały dobry i stabilny stan finansów publicznych. Objęte procedurą nadmiernego deficytu Węgry, Polska i Rumunia powinny zapewnić zgodność z wymogami paktu stabilności i wzrostu i wyeliminować nadmierny deficyt zgodnie z zaleceniami Rady UE. Ponadto kraje te powinny podjąć działania zmierzające do obniżenia wskaźnika długu publicznego do PKB w stopniu zapewniającym utrzymanie buforów fiskalnych na wypadek ewentualnego kryzysu. Zgodnie z aktualnymi prognozami w latach 2026 i 2027 wskaźnik ten ma przekroczyć wartość referencyjną. We wszystkich analizowanych krajach z wyjątkiem Szwecji w roku 2025 deficyty wyraźnie przewyższały poziomy notowane przed pandemią. Kraje te powinny jak najszybciej, ale w sposób nie hamujący wzrostu gospodarczego, obniżyć deficyt budżetowy do poziomu poniżej 3% wartości referencyjnej lub utrzymać go poniżej tej wartości. Powinny one również utworzyć bufory kluczowe dla efektywnego funkcjonowania automatycznych stabilizatorów koniunktury oraz zwiększenia odporności na przyszłe wstrząsy gospodarcze. Wszystkie kraje muszą podjąć działania niezbędne do zagwarantowania pełnej zgodności z zaleceniami znowelizowanego paktu stabilności i wzrostu. Prowadzenie ostrożnej polityki fiskalnej jest warunkiem koniecznym do skutecznego sprostania wyzwaniom budżetowym związanym ze zwiększonymi wydatkami na obronność, zieloną transformacją i niekorzystnymi zjawiskami demograficznymi. Solidne krajowe ramy fiskalne, w pełni zgodne z zasadami UE i skutecznie wdrażane, powinny wspierać konsolidację finansów publicznych i ograniczyć nadmierne wydatki publiczne, zapobiegając ponownemu wystąpieniu nierównowag makroekonomicznych. Podsumowując, strategie fiskalne powinny kłaść główny nacisk na stabilność finansów publicznych, inwestycje strategiczne oraz reformy strukturalne wspierające wzrost.

3.3 Kryterium kursu walutowego

W chwili publikacji żadna z walut krajów analizowanych w niniejszym Raporcie nie była objęta mechanizmem ERM II. Cztery waluty były objęte płynnym kursem walutowym, natomiast lew rumuński funkcjonował w systemie kierowanego kursu płynnego. Większość walut wykazywała stosunkowo wysoką zmienność kursową, w dużej mierze w wyniku wahań nastrojów inwestorów na rynkach walutowych w warunkach szybko zmieniającego się krajobrazu geopolitycznego oraz czynników specyficznych dla poszczególnych krajów, które po części potęgowały negatywny wpływ czynników zewnętrznych. Lew rumuński wykazywał stosunkowo niską zmienność dzięki notowaniu w systemie kontrolowanego płynnego kursu walutowego, pomimo istotnej deprecjacji zarówno w maju 2025, jak i w maju 2026. Forint węgierski wzmocnił się zdecydowanie po wyborach parlamentarnych w połowie kwietnia 2026. W związku z tym, w chwili publikacji niniejszego Raportu, tylko lew rumuński był notowany poniżej poziomu z czerwca 2024, który przy braku centralnego parytetu ERM II przyjmuje się poglądowo jako poziom odniesienia. Z kolei pozostałe waluty odnotowały wzrost wartości w stosunku do euro od czerwca 2024 (wykres 3.9)^[154].

Wykres 3.9

Dwustronne kursy walutowe wobec euro

(indeks: średnia za czerwiec 2024 = 100; dane dzienne; 01 czerwca 2024 - 17 czerwca 2026)

3.4 Kryterium długoterminowych stóp procentowych

W okresie referencyjnym od czerwca 2025 do maja 2026 w trzech spośród pięciu analizowanych krajów średnie długoterminowe stopy procentowe były wyższe od wartości referencyjnej wynoszącej 5,1 % (wykres 3.10). Najniższą 12-miesięczną średnią długoterminową stopę procentową odnotowano w Szwecji, gdzie wskaźnik ten ukształtował się na poziomie 2,6%. Czechy również odnotowały średnią długoterminową stopę procentową na poziomie poniżej wartości referencyjnej tj. 4,5%, tymczasem w Polsce stopa ta kształtowała się powyżej tej wartości i wyniosła 5,4%. Najwyższą średnią długoterminową stopę procentową na poziomie 6,7% odnotowano na Węgrzech i w Bułgarii. W pięciu omawianych krajach 12-miesięczne średnie długoterminowe stopy procentowe wykazywały bardzo ograniczone wahania w analizowanym okresie, tj. od momentu publikacji Raportu o konwergencji z 2024. Jednocześnie, miesięczne długoterminowe stopy procentowe wzrosły w trzech spośród pięciu krajów pod wpływem wydarzeń na arenie międzynarodowej oraz czynników krajowych takich jak wzrost inflacji, a w niektórych przypadkach – wysoki wzrost gospodarczy oraz poluzowanie polityki fiskalnej. W Polsce były one stabilne w okresie, w którym inflacja była bardziej umiarkowana, wzrost gospodarczy pozostawał odporny na wstrząsy, a polityka fiskalna została poluzowana. Na Węgrzech natomiast miesięczne długoterminowe stopy procentowe odnotowały nagły spadek o 1,2 pkt proc., co w przeważającej mierze nastąpiło po wyborach parlamentarnych w kwietniu 2026.

Wykres 3.10

Długoterminowe stopy procentowe

(procenty, średnie roczne)

Od publikacji Raportu o konwergencji z 2024 kształtowanie się rozpiętości pomiędzy krajowymi długoterminowymi stopami procentowymi a średnią dla strefy euro było silnie zróżnicowane pomiędzy krajami. To zróżnicowanie odzwierciedlało rozbieżności zarówno w etapach cyklu koniunkturalnego, w których te kraje się znajdują, jak również w ocenie podatności krajów na szoki zewnętrzne i wewnętrzne dokonywanej przez rynki finansowe, w tym stanu budżetu i perspektywy trwałości konwergencji. Na Węgrzech po wyborach, które odbyły się w połowie kwietnia 2026, krajowa długoterminowa stopa procentowa spadła o 0,5 pkt proc. w ciągu dwóch dni i kontynuowała spadek, aczkolwiek już w łagodniejszym tempie. Według stanu z maja 2026 różnica między nią a średnią stopą w strefie euro zmniejszyła się w analizowanym okresie o 1,2 pkt proc. W Polsce i Rumunii różnica ta również zmniejszyła się w analizowanym okresie, odpowiednio o 0,3 i 0,2 pkt proc. Z kolei w Czechach zwiększyła się ona o 0,3 pkt proc., a w Szwecji o zaledwie 0,1 pkt proc. Od chwili wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie pod koniec lutego 2026, różnica między długoterminowymi stopami procentowymi a średnią dla strefy euro wzrosła tylko w Czechach i Polsce, odpowiednio o 0,2 i 0,4 pkt proc. Na Węgrzech obniżyła się ona o 1,2 pkt proc., natomiast w Rumunii i Szwecji odnotowała znacznie mniejszy spadek (odpowiednio o -0,1 i -0,2 pkt proc.).

3.5 Inne istotne czynniki

W opinii Komisji Europejskiej nastąpiło znaczne nasilenie niepokojów związanych z presją na konkurencyjność kosztową. W sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania na 2026, Komisja zwróciła uwagę na utrzymującą się presję konkurencyjną w objętych Raportem krajach Europy Środkowej i Wschodniej, odzwierciedlającą nadal wysokie jednostkowe koszty pracy i ograniczoną podaż pracy. Komisja Europejska stwierdziła, że uzasadnione było przeprowadzenie szczegółowych przeglądów na Węgrzech, w Rumunii i Szwecji. W przypadku Węgier Komisja zwróciła uwagę na podwyższoną dynamikę jednostkowych kosztów pracy, poważne zagrożenia dla stabilności fiskalnej, w tym wysoki deficyt budżetowy, ryzyka związane z zadłużeniem i ponowną presją na wzrost cen na rynku nieruchomości. W odniesieniu do Rumunii, Komisja wskazała na istotne ryzyko dla stabilności zewnętrznej oraz niepokój związany z utrzymującymi się obawami o konkurencyjność w kontekście bardzo silnego wzrostu jednostkowych kosztów pracy, dużych deficytów na rachunku bieżącym oraz poważnej nierównowagi fiskalnej. W odniesieniu do Szwecji, Komisja wskazała na czynniki ryzyka wynikające z wysokich cen mieszkań oraz wysokiego poziomu zadłużenia gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Chociaż zdaniem Komisji w pozostałych analizowanych krajach nie występują zakłócenia równowagi, także one stoją przed wyzwaniami gospodarczymi opisanymi w częściach dotyczących poszczególnych krajów. W swoim wiosennym pakiecie europejskiego semestru 2026 Komisja potwierdziła, że na Węgrzech nadal utrzymują się stany nierównowagi. Komisja stwierdziła, że również w Rumunii występują nadmierne nierównowagi, ponieważ mimo pewnej poprawy nadal wykazuje ona bardzo dużą podatność na zagrożenia związane z deficytem budżetowym i deficytem na rachunku bieżącym, w warunkach dalszego spadku konkurencyjności kosztowej.

Pozycja zewnętrzna większości analizowanych krajów poprawiła się w ostatnich latach, mimo że niedawny gwałtowny wzrost cen energii i związana z nim podatność na zagrożenia mogą prowadzić do ponownego pogorszenia. Tabela wskaźników do monitorowania zakłóceń równowagi makroekonomicznej pokazuje, że w roku 2025 trzyletnia średnia sald rachunku obrotów bieżących w większości krajów Europy Środkowej i Wschodniej (tabela 3.2) poprawiła się, odzwierciedlając poprawę warunków wymiany handlowej i słabnący popyt krajowy. Jednak w Rumunii, gdzie wysoki deficyt budżetowy przyczynił się do powstania nierównowagi zewnętrznej, trzyletnia średnia sald rachunku obrotów bieżących nadal kształtowała się poniżej orientacyjnego progu -4,0% PKB. Wszystkie analizowane kraje – choć w różnym stopniu – są importerami netto energii, co czyni ich pozycję zewnętrzną szczególnie podatną na skutki odnotowanego niedawno gwałtownego wzrostu cen energii oraz związaną z tym zmienność na rynkach energii.

W większości analizowanych krajów ujemna międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto mierzona udziałem w PKB poprawiła się, niemniej nadal pozostaje wysoka. W roku 2025 w Rumunii międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto pozostała poniżej orientacyjnego progu -35% PKB. Zobowiązania zewnętrzne netto były niższe na Węgrzech (32,4% PKB), w Polsce (29,5%PKB) oraz w Czechach (9,8% PKB) podczas gdy Szwecja odnotowała dodatnią międzynarodową pozycję inwestycyjną netto (54,7% PKB). W czterech krajach Europy Środkowej i Wschodniej na zobowiązania zewnętrzne netto składają się w dużej mierze bezpośrednie inwestycje zagraniczne, na ogół uważane za bardziej stabilną formę finansowania niż inwestycje portfelowe czy przepływy kapitału dłużnego. Jednak w niektórych analizowanych krajach napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych w ostatnich latach osłabł w porównaniu z poziomem notowanym przed pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę. W kontekście obecnej sytuacji geopolitycznej i podwyższonej niepewności na globalnych rynkach finansowych, wysoki poziom zobowiązań zewnętrznych wciąż stanowi czynnik zwiększający podatność na zagrożenia w razie wystąpienia negatywnych szoków mających wpływ na zaufanie inwestorów czy warunki finansowania zewnętrznego.

Większość analizowanych krajów nadal wyraża niepokój o utrzymanie konkurencyjności cenowo-kosztowej. W ostatnich trzech latach realne efektywne kursy walutowe deflowane HICP uległy – w różnym stopniu – aprecjacji w większości analizowanych krajów, przekraczając orientacyjny próg 10% na Węgrzech, w Polsce i w Rumunii. We wszystkich krajach trzyletnia stopa wzrostu jednostkowych kosztów pracy zwiększyła się w tym samym okresie i, z wyjątkiem Szwecji, przekroczyła orientacyjny próg 12% w 2025. Dynamika jednostkowych kosztów pracy pozostała szczególnie wysoka na Węgrzech, w Polsce i w Rumunii, gdzie skumulowany wzrost ponad dwukrotnie przekroczył próg. Sytuacja ta w dużej mierze odzwierciedla silny wzrost płac nominalnych odnotowany w ostatnich latach przy jednoczesnym umiarkowanym wzroście produktywności. Pomimo pogorszenia wskaźników konkurencyjności kosztowej, w roku 2025 wyniki eksportowe tych krajów na tle gospodarek rozwiniętych pozostały zasadniczo stabilne w horyzoncie trzech lat, do czego przyczyniła się po części rozbudowa zdolności produkcji eksportowej oraz zmiany strukturalne w modelu wymiany handlowej. W przyszłości ponowne wzrosty cen energii oraz silniejsza presja cenowa w kontekście obecnej sytuacji geopolitycznej mogłyby mieć negatywny wpływ na konkurencyjność, gdyby przełożyły się na stałe różnice w poziomie inflacji względem partnerów handlowych.

Gospodarki omawianych krajów są nadal dobrze zintegrowane ze strefą euro poprzez powiązania handlowe i finansowe. Strefa euro jest głównym partnerem handlowym i finansowym wszystkich analizowanych krajów (wykres 3.11). W roku 2025 eksport towarów do strefy euro wahał się od około 41% całkowitego eksportu Szwecji do 63,4% eksportu Czech, podczas gdy import ze strefy euro wahał się od ok. 50,6% całkowitego importu Rumunii do 56,5% importu Czech. Powiązania finansowe ze strefą euro również są silne. Udział strefy euro w saldzie napływających inwestycji bezpośrednich przekroczył 70% w Czechach, Rumunii i Polsce, a w saldzie zobowiązań z tytułu inwestycji portfelowych stanowił ponad 60% w Czechach. Udział salda aktywów zagranicznych zainwestowanych w strefie euro zarówno bezpośrednio, jak i w formie portfelowej był najwyższy w Rumunii, a w dalszej kolejności w Czechach. Poza powiązaniami handlowymi i finansowymi, gospodarki te są silnie zintegrowane z łańcuchami wartości strefy euro i mają duży udział w transgranicznych sieciach produkcyjnych, szczególnie w przemyśle. Wzmacnia to transmisję szoków popytowych i podażowych pomiędzy strefą euro a omawianymi krajami. Ponadto banki będące własnością instytucji finansowych strefy euro wciąż odgrywają istotną rolę w systemie bankowym kilku krajów Europy Środkowej i Wschodniej, zwłaszcza w Czechach i Rumunii. Z kolei szwedzkie banki odgrywają kluczową rolę w niektórych krajach strefy euro. Siła tych powiązań sprzyja synchronizacji cykli biznesowych omawianych krajów z cyklami biznesowymi krajów strefy euro.

Wykres 3.11

Powiązania handlowe i finansowe ze strefą euro

a) udział handlu ze strefą euro	b) pozycja inwestycyjna wobec strefy euro
(Procent całości)	(Procent całości)

W niektórych krajach, w warunkach ponownego wzrostu cen mieszkań i kredytów, nastąpił wzrost ryzyka związanego z rynkiem nieruchomości. W większości omawianych krajów, po korekcie odnotowanej w latach 2022-23, koniunktura na rynkach nieruchomości mieszkaniowych ponownie uległa poprawie. Od roku 2024 ceny mieszkań istotnie wzrosły na Węgrzech i w Czechach, osiągając dwucyfrową roczną dynamikę wzrostu (wykres 3.12, panel a), przy czym standardowe mierniki wyceny wskazują na przewartościowanie względem czynników fundamentalnych. Dynamika cen mieszkań przyspieszyła również w Rumunii, ale w nieco mniejszym stopniu, przy czym standardowe mierniki wyceny wskazują, że ceny utrzymują się poniżej szacowanych poziomów równowagi. We wszystkich omawianych krajach, dynamika kredytów dla gospodarstw domowych wzrosła w ostatnich latach. Pomimo tego zadłużenie gospodarstw domowych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej pozostaje stosunkowo niskie w porównaniu do średniej strefy euro (wykres 3.12, panel b), co łagodzi ryzyka systemowe. Z kolei w Szwecji, gdzie poziom długu prywatnego jest nadal wysoki, podatność na zagrożenia, pozostaje bardziej wyraźna. Niemniej jednak w ostatnich latach poziom ten nieznacznie się obniżył, pomimo wciąż dużego zaangażowania sektora bankowego na rynku nieruchomości. W przyszłości ciągły szybki wzrost cen i kredytów w niektórych z omawianych krajów będzie wymagał ścisłego monitorowania, w szczególności w przypadku zaostrzenia warunków finansowania czy też pogorszenia perspektyw rynku pracy.

Wykres 3.12

Sytuacja na rynku nieruchomości mieszkaniowych i zadłużenie sektora prywatnego

a) Ceny nieruchomości mieszkaniowych i kredyty dla gospodarstw domowych	b) Zadłużenie sektora prywatnego
(roczne zmiany procentowe)	(proc. PKB)

Ekspozycje krajowych sektorów bankowych wobec sektora publicznego zwiększyły się w ostatnich latach, jednak sektory bankowe utrzymują silne bufory kapitałowe. Odnotowano wzrost ekspozycji wobec sektora rządowego we wszystkich krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Ekspozycje te pozostają zdecydowanie wyższe niż w strefie euro (wykres 3.13, panel a). Mogłoby to zwiększyć podatność na zagrożenia w przypadku presji fiskalnej lub rewizji oceny ryzyka sektora rządowego, mających potencjalnie wpływ na bilanse, warunki finansowania i podaż kredytów bankowych. Ekspozycje walutowe pozostają wprawdzie podwyższone w niektórych krajach, ale powiązane z tym ryzyka wydają się być pod kontrolą, ponieważ kredyty walutowe przedsiębiorstw są w dużej mierze skoncentrowane w sektorach zorientowanych na eksport, posiadających naturalne zabezpieczenie w postaci przychodów denominowanych w euro, a euroizacja gospodarstw domowych pozostaje ograniczona. Bez względu na podatność na zagrożenia związane z sytuacją na rynku nieruchomości i rosnącą ekspozycją wobec sektora rządowego, banki w omawianych krajach wciąż utrzymują silne pozycje kapitałowe i bufory gotówkowe, mają stały dostęp do finansowanie i osiągają odpowiedni poziom rentowności. Wskaźniki kredytów zagrożonych ponownie się obniżyły lub pozostały na poziomie zbliżonym do historycznie niskich poziomów (wykres 3.13, panel b), wciąż jednak pozostają w większości przypadków powyżej średniej strefy euro.

Wykres 3.13

Ekspozycje wobec sektora rządowego i kredyty zagrożone w sektorze bankowym

a) Portfel obligacji skarbowych banków	b) Kredyty zagrożone
(Procent wszystkich aktywów)	(Procent wszystkich kredytów)

Polityka sektora finansowego powinna zapewniać stabilność finansową, przyczyniając się w ten sposób do trwałego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego i utrzymania stabilności cen. Kontynuacja stabilnej polityki nadzorczej i makroostrożnościowej jest nadal kluczowa dla zmniejszenia podatności na zagrożenia związane z wysokim zadłużeniem gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, ekspozycjami wobec sektora rządowego oraz sytuacją na rynku nieruchomości. W celu wzmocnienia zaufania do systemu finansowego, właściwe organy krajowe powinny kontynuować prace nad ulepszaniem praktyki nadzoru, m.in. stosując się do odpowiednich zaleceń właściwych organizacji międzynarodowych i europejskich oraz utrzymując bliską współpracę ze swoimi odpowiednikami z innych państw członkowskich UE w ramach kolegiów organów nadzoru.

W większości omawianych krajów występowały napięcia na rynku pracy związane z niedoborem pracowników. Pomimo wzrostu, stopy bezrobocia w ostatnich latach utrzymują się w pobliżu historycznie niskich wartości i w większości przypadków kształtują się poniżej średniej strefy euro (wykres 3.14, panel a). Niedobór siły roboczej w niektórych segmentach rynku pracy wciąż wywiera presję na podwyżki płac. Jednocześnie ograniczenia podażowe na rynku pracy zostały częściowo złagodzone dzięki rosnącemu napływowi imigrantów netto, w tym napływowi pracowników spoza Unii Europejskiej oraz uchodźców z Ukrainy. Niemniej jednak, niekorzystne trendy demograficzne nadal pozostają wyzwaniem strukturalnym zważywszy na to, że populacja w wieku produkcyjnym nadal się zmniejsza w kilku krajach Europy Środkowej i Wschodniej, co jest odzwierciedleniem starzenia się społeczeństwa i dotychczasowej emigracji (wykres 3.14, panel b). Inne zmiany strukturalne obejmują relatywnie niską aktywność zawodową w niektórych krajach i utrzymujący się problem niedopasowania kwalifikacji. W średnim okresie niekorzystne trendy demograficzne i ograniczenia strukturalne na rynku pracy stanowią kluczowe wyzwanie dla dalszego procesu realnej konwergencji ze strefą euro.

Wykres 3.14

Wskaźniki dotyczące rynku pracy

a) Stopa bezrobocia	b) Populacja w wieku produkcyjnym
(odsetek siły roboczej)	(zmiany procentowe)

Kolejnym ważnym czynnikiem oceny trwałości integracji i konwergencji gospodarczej jest stabilność otoczenia instytucjonalnego. Lepsza jakość rządzenia i instytucji jest związana z poprawą otoczenia biznesowego, skutecznością administracji publicznej, większą przejrzystością działania i odpowiedzialnością, silniejszymi rządami prawa oraz wyższymi kompetencjami cyfrowymi i administracyjnymi. W większości omawianych krajów, dalsza poprawa jakości instytucjonalnej pomogłaby wyeliminować istniejące sztywności oraz bariery dla efektywnej alokacji czynników produkcji, przyczyniając się do wzmocnienia potencjału wzrostu. Poprzez podnoszenie produktywności i potencjału wzrostu, silniejsze ramy instytucjonalne mogą również wzmocnić zdolność obsługi zadłużenia i ułatwić skuteczne wdrażanie działań w dziedzinie polityki gospodarczej.

Wyższa jakość instytucji oraz ładu regulacyjnego może przynieść istotne korzyści gospodarcze, szczególnie na Węgrzech i w Rumunii. Wzmocnienie tych obszarów może z kolei podnieść odporność gospodarki i zapewnić trwałość procesu konwergencji. Pomimo wielu wyzwań nadal obecnych w takich obszarach jak rządy prawa, jakość regulacyjna i kontrola korupcji, niektóre kraje odnotowały systematyczne postępy w tym zakresie (wykres 3.15)^[155]. Rumunia i Węgry mogą stawić czoła wyzwaniom instytucjonalnym koncentrując się na skutecznym wdrażaniu reform i osiąganiu kamieni milowych określonych w planach odbudowy i zwiększenia odporności. Działania te mają kluczowe znaczenie dla wzmocnienia ładu regulacyjnego oraz promowania rządów prawa.

Wykres 3.15

Przegląd krajów UE pod względem jakości instytucji

a) Wskaźniki dobrego ładu instytucjonalnego na świecie (WGI)	b) Indeks percepcji korupcji
(indeks: oś x: poziom w 2000; oś y: poziom w 2024)	(indeks: oś x: poziom w 1999; oś y: poziom w 2025)

Szeroko zakrojone reformy strukturalne mogłyby sprzyjać procesowi konwergencji poprzez wzmocnienie potencjału wzrostu i konkurencyjności. Poprawa jakości otoczenia instytucjonalnego oraz ram zarządzania a także wzmocnienie otoczenia biznesowego wraz z bardziej skutecznym wdrażaniem inwestycji finansowanych przez UE oraz programów reform wzmocniłyby wzrost produktywności. W tym kontekście, wzmocnienie ładu instytucjonalnego oraz sprawności działania przedsiębiorstw państwowych, a także wzrost konkurencji w sektorach regulowanych i sieciowych – w tym w sektorze energetycznym i transporcie - pomogłoby obniżyć bariery wejścia, poprawić alokację zasobów oraz wspierać inwestycje prywatne.

4 Podsumowania dla poszczególnych krajów

4.1 Czechy

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP w Czechach wynosiła 1,9%, kształtując się wyraźnie poniżej wartości odniesienia dla kryterium stabilności cen, czyli 2,7%. W ciągu najbliższych miesięcy oczekuje się stopniowego jej wzrostu, przede wszystkim pod wpływem wyższych cen surowców i rozlewania się presji inflacyjnej związanej z wojną na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie oczekuje się, że rynek pracy wciąż będzie cierpiał na niedobór pracowników, pomimo pewnych oznak poprawy, a szybki wzrost płac będzie zwiększał presję na inflację bazową. Poziom PKB na mieszkańca oraz poziom cen – dość wysokie na tle innych omawianych krajów Europy Środkowej i Wschodniej – pozostają poniżej średniej dla strefy euro. Jeśli proces wyrównywania poziomu tych wskaźników nie zostanie zrównoważony przez aprecjację nominalnego kursu waluty, może to skutkować dodatnią różnicą inflacji wobec strefy euro, zwłaszcza gdyby miała mu towarzyszyć niestabilna ścieżka akcji kredytowej i cen aktywów.

Czechy nie są obecnie objęte decyzją Rady w sprawie wystąpienia nadmiernego deficytu. W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w Czechach wynosił 2,1% PKB, czyli poniżej wartości odniesienia wynoszącej 3%, a stosunek długu do PKB wynosił 44,3% i był niższy od wartości odniesienia wynoszącej 60%.

W dwuletnim okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – korona czeska nie uczestniczyła w systemie ERM II; funkcjonowała ona w systemie płynnego kursu walutowego. W okresie odniesienia kurs korony czeskiej do euro wykazywał przeciętnie dość wysoką zmienność. 17 czerwca 2026 kurs ten wynosił 24,147 koron za euro, czyli korona była o 2,5% mocniejsza od średniego poziomu z czerwca 2024.

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe w Czechach wynosiły średnio 4,5%, kształtując się nieco poniżej wartości referencyjnej dla kryterium konwergencji stóp procentowych w wysokości 5,1%. Różnica między długoterminowymi stopami procentowymi w Czechach a stopą procentową w strefie euro (ważoną PKB) nieco się zwiększyła, osiągając na koniec omawianego okresu 1,4 pkt. proc. Rynki kapitałowe w Czechach są płytsze i znacznie słabiej rozwinięte niż rynki strefy euro.

Prawo Czech nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących niezależności banku centralnego, zakazu finansowania budżetu ze środków banku centralnego oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie UE objęte derogacją, Czechy muszą spełnić wszystkie wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu.

4.2 Węgry

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP na Węgrzech wynosiła 3,3%, wyraźnie przekraczając wartość odniesienia dla kryterium stabilności cen, czyli 2,7%. W ciągu najbliższych miesięcy oczekuje się stopniowego jej wzrostu, przede wszystkim pod wpływem wyższych cen surowców i rozlewania się presji inflacyjnej związanej z wojną na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie rynek pracy nadal cierpi na niedobór pracowników, pomimo pewnych oznak poprawy, przy czym m.in. za sprawą podwyżek wynagrodzeń w sektorze publicznym oraz płac minimalnych ma miejsce wysoki wzrost płac. Istnieją obawy co do dalszej konwergencji inflacji na Węgrzech w dłuższej perspektywie. Jeśli proces wyrównywania poziomu PKB na mieszkańca oraz poziomu cen nie zostanie zrównoważony przez aprecjację nominalnego kursu waluty, może to skutkować dodatnią różnicą inflacji wobec strefy euro, zwłaszcza gdyby miała mu towarzyszyć niestabilna ścieżka akcji kredytowej i cen aktywów.

Od roku 2024 Węgry podlegają procedurze nadmiernego deficytu. W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Węgier wynosił 4,7% PKB – znacznie powyżej wartości odniesienia na poziomie 3%. Stosunek zadłużenia do PKB wynosił 74,6%, czyli powyżej wartości odniesienia na poziomie 60%. Węgry powinny zlikwidować nadmierny deficyt najpóźniej w roku 2026. W czerwcu 2026 Komisja Europejska zawiesiła procedurę nadmiernego deficytu w odniesieniu do Węgier.

W dwuletnim okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – węgierski forint nie uczestniczył w ERM II; funkcjonował on w systemie płynnego kursu walutowego. W omawianym okresie kurs forinta do euro wykazywał przeciętnie dość wysoki stopień zmienności. 17 czerwca 2026 kurs tej waluty wynosił 349,68 forintów za euro i był o 11,4% silniejszy od średniego poziomu z czerwca 2024. W czerwcu 2020 Magyar Nemzeti Bank zawarł z EBC porozumienie w sprawie linii repo, na mocy którego MNB może uzyskać środki w wysokości do 4 mld euro pod zastaw wysokiej jakości zabezpieczeń denominowanych w euro, w celu dostarczenia płynności walutowej w euro węgierskim instytucjom finansowym. W styczniu 2025 porozumienie to ponownie przedłużono o dwa lata, pozostało więc w mocy w całym okresie odniesienia.

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe na Węgrzech wynosiły średnio 6,7%, czyli powyżej wartości referencyjnej dla kryterium konwergencji stóp procentowych w wysokości 5,1%. Różnica między długoterminowymi stopami procentowymi na Węgrzech, a stopą procentową w strefie euro (ważoną PKB) zmniejszyła się znacznie i na koniec okresu odniesienia wynosiła 2,2 pkt proc. Rynki kapitałowe na Węgrzech są płytsze i znacznie słabiej rozwinięte niż w strefie euro.

Węgierskie prawo nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących niezależności banku centralnego, zakazu finansowania budżetu ze środków banku centralnego, wymogu jednolitej pisowni euro oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie UE objęte derogacją Węgry muszą spełnić wszystkie wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu.

4.3 Polska

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP w Polsce wynosiła 2,9%, przekraczając wartość odniesienia dla kryterium stabilności cen wynoszącą 2,7%. W ciągu najbliższych miesięcy oczekuje się stopniowego jej wzrostu, przede wszystkim pod wpływem wyższych cen surowców i rozlewania się presji inflacyjnej związanej z wojną na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie źródłem presji inflacyjnej pozostanie również ograniczona podaż siły roboczej, mimo pewnej poprawy. Jeśli proces wyrównywania poziomu PKB na mieszkańca oraz poziomu cen nie zostanie zrównoważony przez aprecjację nominalnego kursu waluty, może to skutkować dodatnią różnicą inflacji wobec strefy euro, zwłaszcza gdyby miała mu towarzyszyć niestabilna ścieżka akcji kredytowej i cen aktywów.

Od 2024 roku Polska podlega procedurze nadmiernego deficytu. W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Polski wynosił 7,3% PKB, znacznie przekraczając wartość odniesienia na poziomie 3%, natomiast stosunek zadłużenia do PKB wynosił 59,7% czyli poniżej wartości odniesienia na poziomie 60%. Polska powinna skorygować nadmierny deficyt najpóźniej w roku 2028. W czerwcu 2026 Komisja Europejska zawiesiła procedurę nadmiernego deficytu wobec Polski.

W dwuletnim okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – złoty polski nie należał do ERM II; funkcjonował on w systemie kursu płynnego. Kurs polskiego złotego do euro wykazywał przeciętnie dość wysoką zmienność w omawianym okresie. 17 czerwca 2026 kurs złotego wynosił 4,241 złotych za euro, czyli złoty był o 1,9% silniejszy od średniego poziomu z czerwca 2024.

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe w Polsce wynosiły średnio 5,4%, kształtując się powyżej wartości referencyjnej dla kryterium konwergencji stóp procentowych na poziomie 5,1%. Różnica między długoterminowymi stopami procentowymi w Polsce a stopą procentową w strefie euro (ważoną PKB) zmniejszyła się i na koniec okresu odniesienia wynosiła 2,3 pkt proc. Rynki kapitałowe w Polsce są płytsze i znacznie mniej rozwinięte niż rynki w strefie euro.

Prawo polskie nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących niezależności banku centralnego, poufności, zakazu finansowania ze środków banku centralnego oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie UE objęte derogacją Polska musi spełnić wszystkie wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu.

4.4 Rumunia

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP w Rumunii wynosiła 8,4%, wyraźnie przekraczając wartość odniesienia dla kryterium stabilności cen wynoszącą 2,7%. Oczekuje się, że w ciągu najbliższych miesięcy jej poziom pozostanie podwyższony, po części pod wpływem wyższych cen surowców i rozlewania się presji inflacyjnej związanej z wojną na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie korzystne efekty bazy związane z podwyżką podatków pośrednich w roku 2025 i krajowych cen energii w połączeniu ze słabą konsumpcją indywidualną będą prawdopodobnie hamować inflację w bliskiej perspektywie. Istnieją obawy co do dalszej konwergencji inflacji w Rumunii w dłuższej perspektywie. Jeśli proces wyrównywania poziomu PKB na mieszkańca oraz poziomu cen nie zostanie zrównoważony przez aprecjację nominalnego kursu waluty, może to skutkować dodatnią różnicą inflacji wobec strefy euro, zwłaszcza gdyby miała mu towarzyszyć niestabilna ścieżka akcji kredytowej i cen aktywów.

Od roku 2020 Rumunia jest objęta procedurą nadmiernego deficytu. W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w Rumunii wynosił 7,9%, znacznie przekraczając wartość odniesienia na poziomie 3%, natomiast wskaźnik zadłużenia do PKB wynosił 59,3% i był niższy od wartości odniesienia na poziomie 60%. Rumunia powinna wyeliminować nadmierny deficyt najpóźniej w roku 2030. W czerwcu 2026 Komisja Europejska zawiesiła procedurę nadmiernego deficytu wobec Rumunii.

W okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – lej rumuński nie uczestniczył w systemie ERM II; funkcjonował on w systemie płynnego kursu walutowego z kontrolą zmienności tego kursu (managed float). Kurs rumuńskiego leja do euro wykazywał w okresie odniesienia przeciętnie niską zmienność. 17 czerwca 2026 kurs ten wynosił 5,232 leja za euro, czyli był o 5,1% słabszy od średniego poziomu z czerwca 2024. W czerwcu 2020 Banca Naţională a României zawarł z EBC porozumienie w sprawie linii repo, na mocy którego BNR może uzyskać środki w wysokości do 4,5 mld euro pod zastaw wysokiej jakości zabezpieczeń denominowanych w euro, w celu zapewnienia płynności w euro dla rumuńskiego sektora finansowego. W styczniu 2025 porozumienie to ponownie przedłużono o dwa lata, pozostało więc w mocy w całym okresie odniesienia.

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe w Rumunii wynosiły średnio 6,7%, czyli powyżej wartości referencyjnej dla kryterium konwergencji stóp procentowych w wysokości 5,1%. Różnica między długoterminowymi stopami procentowymi w Rumunii a stopą procentową w strefie euro (ważoną PKB) zmniejszyła się minimalnie i na koniec okresu odniesienia wynosiła 2,7 pkt proc. Rynki kapitałowe w Rumunii są znacznie płytsze niż rynki strefy euro i są nadal słabo rozwinięte.

Prawo rumuńskie nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących niezależności banku centralnego, zakazu finansowania budżetu ze środków banku centralnego oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie UE objęte derogacją Rumunia musi spełnić wszystkie wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu.

4.5 Szwecja

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP w Szwecji wynosiła 2,2%, kształtując się poniżej wartości odniesienia dla kryterium stabilności cen, czyli 2,7%. W najbliższych miesiącach oczekuje się stopniowego spadku tej stopy, przede wszystkim pod wpływem obniżki podatku od wartości dodanej oraz aprecjacji waluty w roku 2026. Z drugiej strony, spadek tej stopy będzie prawdopodobnie hamował wzrost cen surowców i rozlewanie się presji inflacyjnej w związku z wojną na Bliskim Wschodzie. Oczekuje się, że inflacja w Szwecji pozostanie poniżej celu Sveriges Riksbank na lata 2026 i 2027. W przyszłości polityka pieniężna w Szwecji i zorientowane na stabilność otoczenie instytucjonalne powinny nadal sprzyjać stabilności cen.

Szwecja nie jest obecnie objęta decyzją Rady o występowaniu nadmiernego deficytu. W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w Szwecji wynosił 1,3% PKB, czyli znacznie poniżej wartości odniesienia wynoszącej 3%, zaś stosunek zadłużenia do PKB wynosił 35,1%, również znacznie poniżej wartości odniesienia na poziomie 60%.

W dwuletnim okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – korona szwedzka nie uczestniczyła w ERM II; funkcjonowała ona w systemie płynnego kursu walutowego. We wspomnianym dwuletnim okresie kurs korony szwedzkiej do euro wykazywał przeciętnie wysoki stopień zmienności. 17 czerwca 2026 kurs ten wynosił 10,891 koron za euro czyli korona była o 3,5% mocniejsza od średniego poziomu z czerwca 2024. W okresie odniesienia Sveriges Riksbank pozostawał stroną umowy swapowej z EBC obowiązującej od 20 grudniu 2007 roku, umożliwiającej pozyskanie kredytu w wysokości do 10 mld euro w zamian za korony szwedzkie.

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe w Szwecji wynosiły średnio 2,6%, czyli znacznie poniżej wartości odniesienia dla kryterium konwergencji stóp procentowych na poziomie 5,1%. Różnica między długoterminowymi stopami procentowymi w Szwecji a średnią stopą procentową w strefie euro bardzo nieznacznie się zwiększyła, osiągając na koniec omawianego okresu -0,7 pkt proc. Rynki kapitałowe w Szwecji są wysoko rozwinięte w porównaniu z rynkami w strefie euro.

Prawo szwedzkie nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących niezależności banku centralnego, zakazu finansowania budżetu ze środków banku centralnego oraz integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie UE objęte derogacją Szwecja musi spełnić wszystkie wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu. Zgodnie z Traktatem, od 1 czerwca 1998 Szwecja podlega obowiązkowi uchwalenia odpowiedniego prawa krajowego w perspektywie integracji z Eurosystemem.

5 Analiza stanu konwergencji gospodarczej poszczególnych krajów

5.1 Czechy (rozdział nietłumaczony)

5.2 Węgry (rozdział nietłumaczony)

5.3 Polska

5.3.1 Sytuacja cenowa

W maju 2026 średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP w Polsce wyniosła 2.9%, czyli była wyższa od wartości odniesienia dla kryterium stabilności cen wynoszącej 2.7% (wykres 5.3.1). W ciągu najbliższych miesięcy oczekuje się stopniowego wzrostu stopy inflacji, przede wszystkim pod wpływem wyższych cen surowców i rozlewania się presji inflacyjnej związanej z wojną na Bliskim Wschodzie.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat średnia 12‑miesięczna stopa inflacji HICP wahała się w bardzo szerokim przedziale: od ‑0,4% do 15,1%. Po fazie niskiej dynamiki, od 2016 inflacja stopniowo rosła pod wpływem ożywionej aktywności gospodarczej. Wybuch pandemii COVID-19 w roku 2020 skutkował spowolnieniem gospodarczym i osłabieniem presji inflacyjnej. Narodowy Bank Polski zareagował znacznym poluzowaniem polityki pieniężnej, m.in. poprzez obniżenie podstawowej stopy procentowej do historycznego minimum na poziomie 0,1%, zanotowanego w maju tego roku. W roku 2021 inflacja znacznie wzrosła pod wpływem gwałtownego skoku cen energii, zakłóceń w łańcuchu dostaw związanych z pandemią i odradzającego się – w miarę ożywienia gospodarki – silnego globalnego popytu. Do nasilenia presji inflacyjnej przyczyniła się następnie agresja Rosji na Ukrainę w roku 2022, gdy nastąpiło ponowne wyraźne przyspieszenie inflacji do poziomu 13,2% (tabela 5.3.1). Narodowy Bank Polski, chcąc zapobiec odkotwiczeniu oczekiwań inflacyjnych, w okresie od października 2021 do września 2022 znacznie podwyższył podstawową stopę procentową (do 6,75%). Rząd z kolei zastosował środki wsparcia fiskalnego konsumentów – w większości w latach 2022 i 2023. Wprowadzono m.in. pułapy cen energii elektrycznej i gazu oraz obniżki podatków pośrednich. W lutym 2023 inflacja osiągnęła szczyt na poziomie 17,2%, po czym, w warunkach wcześniejszego zacieśnienia polityki pieniężnej, znacznie się obniżyła dzięki spadkowi cen żywności i energii, osłabieniu popytu krajowego i aprecjacji kursu waluty. W tych okolicznościach pod koniec roku 2023 Narodowy Bank Polski rozpoczął łagodzenie polityki pieniężnej. Na początku roku 2024 spadkowa tendencja inflacji wyhamowała na skutek wygasania wpływu korekty skoku cen energii sprzed roku i przywrócenia, w kwietniu 2024, podatku od wartości dodanej na żywność w wysokości 5%. Od połowy roku 2024 do pierwszych miesięcy 2025 inflacja ponownie rosła. Stało się tak na skutek wycofywania niektórych fiskalnych środków wsparcia związanych z cenami energii, podwyżek stawek za gaz w styczniu 2025, a także wzrostem inflacji cen żywności. Ze względu na szybki wzrost płac, niedobory siły roboczej i stopniową poprawę aktywności gospodarczej, inflacja bazowa również pozostawała podwyższona. Następnie, w warunkach słabnięcia presji inflacyjnej i aprecjacji kursu złotego, inflacja zaczęła się obniżać, zbliżając się do wartości mieszczących się w paśmie odchyleń od celu inflacyjnego. Od połowy roku 2025 inflacja w Polsce mieści się na poziomie celu inflacyjnego. W tych warunkach, pomiędzy majem 2025 a marcem 2026 Narodowy Bank Polski stopniowo obniżył podstawową stopę procentową do poziomu 3,75%.

W maju 2026 stopa inflacji HICP w ujęciu rocznym wynosiła 3,3%. Na początku roku 2026 utrzymał się trend spadkowy inflacji ogółem. W lutym, dzięki niższym cenom żywności i usług, inflacja ogółem obniżyła się do 2,5%. W marcu jednak nastąpił ponowny jej wzrost, którego motorem była przede wszystkim inflacja cen energii – spowodowana gwałtownym wzrostem cen ropy naftowej i gazu w wyniku nasilenia napięć geopolitycznych związanych z wojną na Bliskim Wschodzie. W reakcji na te wydarzenia władze podjęły kroki zmierzające do złagodzenia skutków wzrostu cen energii. Oczekuje się, że środki te – m.in. ustanowienie maksymalnych cen benzyny i oleju napędowego, a także obniżki akcyzy i stawki VAT na paliwa – złagodzą presję inflacyjną. Podobnie jak w przypadku innych omawianych krajów Europy Środkowej i Wschodniej, Polska jest szczególnie podatna na globalne wstrząsy energetyczne ze względu na dość wysoką energochłonność gospodarki i względnie duży udział energii w koszyku dóbr i usług konsumpcyjnych.

W ostatnim dziesięcioleciu decyzje z zakresu polityki pieniężnej, w szczególności priorytet stabilności cen, odegrały w Polsce istotną rolę w stabilizowaniu oczekiwań inflacyjnych. Narodowy Bank Polski stosuje system płynnego kursu walutowego, a od roku 1998 prowadzi politykę celu inflacyjnego. Od roku 2004 obowiązuje średniookresowy cel inflacyjny na poziomie 2,5% (±1 pkt proc.) w odniesieniu do krajowego wskaźnika cen konsumenta. Od roku 2021, pomimo epizodów wysokiej inflacji, długoterminowe oczekiwania inflacyjne zasadniczo nie wykraczają poza pasmo odchyleń od średniookresowego celu inflacyjnego. Sprzyja temu realizowany kurs polityki pieniężnej i wiarygodność ram systemowych polityki pieniężnej, a także czynniki strukturalne, takie jak wysoka elastyczność rynku pracy i konkurencja na rynku produktów.

Przewiduje się, że w roku 2026 inflacja utrzyma się powyżej celu. Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej z wiosny 2026, oczekuje się wzrostu inflacji HICP do 3,6% w bieżącym roku oraz jej wyhamowania do 2,9% w kolejnym roku. Krótkoterminowe prognozy inflacyjne odzwierciedlają przede wszystkim presję na wzrost cen związaną ze skokiem cen energii w wyniku wojny na Bliskim Wschodzie. Prognozy te obarczone są znaczną niepewnością co do ścieżki cen energii, jej przełożenia na inne składniki inflacji oraz sytuacji geopolityczną, zwłaszcza mając na uwadze podatność Polski na wstrząsy zewnętrzne. Czynniki ryzyka dla prognozy inflacji wskazują raczej na jej wzrost, co wynika z możliwego dalszego wzrostu cen surowców, wyższej dynamiki płac w obliczu utrzymujących się – choć malejących – niedoborów siły roboczej i niekorzystnych tendencji demograficznych, a także coraz częstszych ekstremalnych zjawisk pogodowych. W dłuższej perspektywie, biorąc pod uwagę, że PKB na mieszkańca oraz poziom cen są w Polsce wciąż niższe niż w strefie euro, proces nadrabiania dystansu rozwojowego może sprawić, że stopa inflacji w tym kraju będzie wyższa niż w strefie euro, o ile wpływ tego procesu nie zostanie zrównoważony przez aprecjację nominalnego kursu walutowego. Wprawdzie różnice w poziomie inflacji równowagi związane z procesem nadrabiania dystansu rozwojowego nie są bardzo duże, jednak mogłyby budzić obawy, gdyby towarzyszył im niekorzystny rozwój wypadków na rynku kredytowym i cen aktywów. Warto zaznaczyć, że proces konwergencji powinna wspierać odpowiednia polityka gospodarcza, która będzie zapobiegać nadmiernej utracie konkurencyjności, a także narastaniu długu i innych nierównowag makroekonomicznych do poziomu grożącego załamaniem.

Stworzenie w Polsce warunków sprzyjających trwałej konwergencji wymaga polityki gospodarczej zorientowanej na stabilność, a także odpowiednio ukierunkowanych reform strukturalnych. Fundamenty polskiej gospodarki pozostają silne pomimo niepewności co do globalnych perspektyw gospodarczych; pewne problemy strukturalne wciąż jednak wymagają rozwiązania. Ważne jest, żeby polityka fiskalna i strukturalna nadal wspierały równowagę zewnętrzną, wzmacniały konkurencyjność i pozwalały utrzymać zaufanie inwestorów. Jeśli chodzi o rynek pracy, biorąc pod uwagę niekorzystne tendencje demograficzne, niedobór siły roboczej mógłby złagodzić wzrost aktywności zawodowej i rozwiązanie problemu niedopasowania kwalifikacji, m. in. poprzez usunięcie barier dla mobilności społecznej oraz integrację uchodźców. Aby wesprzeć potencjalny wzrost gospodarczy należy podjąć dalsze działania na rzecz poprawy otoczenia biznesowego, pobudzenia inwestycji i innowacji oraz modernizacji infrastruktury. Z kolei w odniesieniu do sektora energetycznego, ograniczenie zależności od paliw kopalnych i dywersyfikacja źródeł energii w celu osłabienia ekspozycji na wahania globalnych cen energii podniosłyby bezpieczeństwo energetyczne kraju i wsparły zieloną transformację. W tym kontekście istotne będzie sprawne i efektywne wykorzystania funduszy unijnych. W odniesieniu do nierównowagi makroekonomicznej, w sprawozdaniu przedłożonym w ramach mechanizmu ostrzegania na 2026 Komisja Europejska nie wskazała Polski do szczegółowej analizy.

Polityka regulująca sektor finansowy powinna skupiać się na utrzymaniu stabilności finansowej oraz na tym, by branża wnosiła istotny wkład do wzrostu gospodarczego. Podstawą odporności polskiego sektora bankowego na wstrząsy jest silna pozycja kapitałowa i płynnościowa polskich banków. W warunkach podwyższonej niepewności, odporność tę będzie również budowało zwiększenie antycyklicznego bufora kapitałowego z 0% do 2%. Ponadto korzystne warunki na rynku pracy, wysoka zdolność firm do obsługi długu i konserwatywne kryteria przyznawania kredytów pomagają ograniczyć ryzyko kredytowe. Jednak bieżące wydarzenia geopolityczne mogą w przyszłości zaważyć na zdolności kredytobiorców do obsługi długu, zwłaszcza biorąc pod uwagę podwyższoną niepewność i wysokie stopy procentowe. Z drugiej strony wielkim wyzwaniem dla banków jest niepewność regulacyjna i prawna. Pomimo spadku całkowitej kwoty kredytów denominowanych w walutach obcych, banki nadal ponoszą koszty związane z rozliczaniem tych kredytów. Pojawiła się również fala nowych pozwów związanych z ochroną konsumenta w kontekście kredytów złotowych, co obniża rentowność banków. Warto tu zaznaczyć, że pogłębieniu rynku finansowego sprzyjałoby obniżenie barier dla pośrednictwa finansowego. Geopolityczne wyzwania, przed którymi stoi sektor finansowy może dodatkowo potęgować ryzyko cybernetyczne. Aby jeszcze bardziej wzmocnić system finansowy, właściwe organy krajowe powinny kontynuować poprawę praktyki nadzoru, m.in. poprzez stosowanie się do odpowiednich zaleceń organizacji międzynarodowych i europejskich oraz bliską współpracę ze swoimi odpowiednikami z innych państw członkowskich UE, w ramach kolegiów organów nadzoru.

5.3.2 Sytuacja fiskalna

W roku 2025 deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Polski utrzymywał się wyraźnie powyżej wartości odniesienia na poziomie 3% a wskaźnik zadłużenia pozostał poniżej progu referencyjnego na poziomie 60%. W roku odniesienia – 2025 – saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych wykazało deficyt w wysokości 7,3% PKB, czyli znacznie powyżej 3-procentowej wartości referencyjnej. Wskaźnik zadłużenia brutto sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB wyniósł 59,7%, był więc niższy od wartości odniesienia na poziomie 60% (tabela 5.3.2). Od poprzedniego roku deficyt wzrósł o 0,9 pkt proc. PKB, przy istotnym wzroście wskaźnika zadłużenia – o 4,9 pkt proc. PKB. Odnosząc to do innych parametrów fiskalnych, wskaźnik deficytu przekroczył wskaźnik inwestycji publicznych do PKB w roku 2025.

Od 2024 Polska jest objęta procedurą nadmiernego deficytu. Na podstawie zalecenia Komisji Europejskiej z 8 lipca 2024 dotyczącego nadmiernego deficytu w roku 2023, 26 lipca 2024 Rada stwierdziła, zgodnie z art. 126 ust. 6 Traktatu, występowanie nadmiernego deficytu w Polsce, a 14 stycznia 2025 wydała zalecenie dotyczące korekty nadmiernego deficytu najpóźniej w roku 2028. W czerwcu 2026 Komisja uznała, że prognozowany wzrost wydatków netto Polski w roku 2025 (w ujęciu rocznym i skumulowanym) przekroczył pułapy zalecone przez Komisję oraz, że w ujęciu skumulowanym prognozowany wzrost wydatków netto w 2026 przekroczy zalecony pułap. Oceniono jednak, że przekroczenie w ujęciu skumulowanym w 2025 i prognozowane przekroczenie w ujęciu skumulowanym w 2026 pozostają w granicach elastyczności przewidzianej w krajowej klauzuli wyjścia. Rada uruchomiła tę klauzulę 8 lipca 2025, co pozwala Polsce na odstąpienie od ścieżki wydatków netto, jeśli wynika to ze zwiększonych wydatków na obronność. Klauzula ta obejmuje okres czterech lat i dopuszcza odchylenie o maksymalnie 1,5% PKB. W związku z tym oceniono, że Polska stosuje się do rekomendowanej maksymalnej stopy wzrostu wydatków netto w 2025 i prognozowano, że tak samo będzie w 2026. Oceniono, że Polska podjęła efektywne działania i w rezultacie zawieszono procedurę nadmiernego deficytu.

Saldo budżetu pogorszyło się znacznie od roku 2021 – deficyt kształtował się na dużo wyższym poziomie niż przed pandemią. Saldo budżetu Polski poprawiło się wyraźnie przed pandemią – w roku 2019 deficyt wynosił 0,7% PKB, czyli o 1,7 pkt proc. mniej niż w 2016. Jednak podczas pandemii w 2020 wskaźnik deficytu wzrósł o 6,2 pkt proc. pod wpływem czynników cyklicznych i na skutek przedsięwzięć w zakresie polityki fiskalnej podjętych w celu ochrony gospodarki. Kiedy stopniowo wycofano wsparcie pandemiczne, a gospodarka zaczęła odrabiać straty, deficyt zmniejszył się znacznie – do 1,7% PKB w roku 2021. Poprawa ta była krótkotrwała, ponieważ od 2021 deficyt zaczął systematycznie rosnąć, początkowo głównie z powodu działań mających przeciwdziałać kryzysowi energetycznemu, z których wycofywano się stopniowo. Do wzrostu deficytu budżetowego o 3,9 pkt proc. PKB w latach 2022–2025 przyczyniły się również ogromne wydatki na obronność, podwyższone wydatki na opiekę zdrowotną i świadczenia socjalne oraz podwyżki wynagrodzeń w sektorze publicznym. Deficyt budżetowy w roku 2025 był o 6,6 pkt proc. PKB wyższy niż w roku 2019, poprzedzającym wybuch pandemii.

W ostatnich latach wskaźnik zadłużenia do PKB systematycznie wzrastał, osiągając poziom bliski progu 60%. Przed pandemią wskaźnik ten wykazywał tendencję spadkową, zmniejszając się z 54,1% w 2016 do 45,2% w 2019 dzięki bardzo korzystnej różnicy między oprocentowaniem zadłużenia a stopą wzrostu PKB i niewielkim nadwyżkom pierwotnym. Później jednak pandemia spowodowała wystąpienie rosnącego deficytu pierwotnego oraz ujemny wzrost gospodarczy, a tym samym znaczną korektę relacji deficytu do długu (5,5% PKB), co doprowadziło do wzrostu wskaźnika długu w 2020 o 11,4 pkt proc. Wprawdzie w związku z silnym wzrostem PKB w kolejnych dwóch latach wskaźnik zadłużenia zmniejszył się o 7,8 pkt proc., ale począwszy od roku 2023 zaczął się jego systematyczny wzrost spowodowany wysokim deficytem oraz zwiększającymi zadłużenie dostosowaniami stanu i przepływów. W latach 2022-25 wskaźnik zadłużenia wzrósł o 10,9 pkt proc., sięgając 59,7% PKB. Był to poziom o 14,6 pkt proc. wyższy niż w roku 2019.

Struktura polskiego zadłużenia publicznego sprawia, że jest ono podatne na wahania stóp procentowych i kursów walutowych. Podczas gdy w roku 2025 dług krótkoterminowy stanowił zaledwie 3,1% całkowitego długu publicznego, 22,0% długu publicznego oprocentowane było według zmiennych stóp procentowych (tabela 5.3.2). Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania, a także poziom wskaźnika długu do PKB, saldo budżetu pozostaje względnie wrażliwe na zmiany stóp procentowych. Ponadto stosunkowo duża część długu – 26,2% – jest denominowana w walutach obcych, głównie w euro. Mając na uwadze te czynniki oraz wzrost wskaźnika długu do PKB, saldo budżetu Polski jest również względnie podatne na wahania kursowe.

W prognozie gospodarczej Komisji Europejskiej z wiosny 2026 przewiduje się niewielką poprawę salda budżetu do roku 2027 oraz znaczny wzrost wskaźnika zadłużenia, który przekroczy wartość odniesienia 60%. Według prognoz deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych osiągnie 6,5% i 6.3% PKB odpowiednio w latach 2026 i 2027, czyli znacznie powyżej wartości referencyjnej 3%. Tak duży deficyt jest konsekwencją utrzymującej się silnej presji na wydatki – przede wszystkim na wynagrodzenia w sektorze publicznym, świadczenia społeczne i inwestycje obronne – którą w bardzo niewielkim stopniu będą równoważyły działania konsolidacyjne po stronie przychodów. W reakcji na gwałtowny wzrost cen energii w następstwie wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie Polska zastosowała pewne rozwiązania fiskalne w tym obszarze. Od końca marca wprowadzono mianowicie tymczasowe obniżki akcyzy i VAT na benzynę i olej napędowy, a także ustalono górną granicę ceny detalicznej paliw. W tym okresie prognozuje się wzrost wskaźnika zadłużenia publicznego do poziomu przekraczającego wartość odniesienia 60%. Osiągnie on odpowiednio 64,5% i 68,3% w latach 2026 i 2027. Rozbieżność między tendencjami w zakresie salda budżetu i wskaźnika zadłużenia wynikają po części ze znacznych dostosowań stanu i przepływów, głównie ze względu na terminy płatności i realizacji inwestycji na obronność. Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej z wiosny 2026, do skorygowania nadmiernego deficytu w Polsce konieczna będzie dalsza konsolidacja fiskalna.

Polskie zasady fiskalne są ogólnie dobre, a ostatnio przeprowadzone reformy powinny podnieść ich skuteczność w sytuacji niedawnego wzrostu wskaźnika zadłużenia. Konstytucyjny pułap długu określony na poziomie 60% PKB działał jako zabezpieczenie przed narastaniem nadmiernego długu, tym samym przyczyniając się do utrzymania stabilności fiskalnej^[156]. Planowanie budżetowe w perspektywie średnioterminowej opiera się na wieloletnim planie finansowym państwa, a także na stałej regule wydatkowej, którą zmodyfikowano, rozszerzając jej zakres w celu pełnego dostosowania do zreformowanych ram unijnych. Do niedawna Polska była jedynym krajem UE w którym nie funkcjonowała niezależna rada fiskalna, a której istnienie jest wymogiem postanowień paktu fiskalnego. Nowo utworzona niezależna Rada Fiskalna w Polsce rozpoczęła działalność 1 stycznia 2026.

W Polsce występuje wysokie ryzyko dla stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej oraz średnie ryzyko w perspektywie długoterminowej, ze względu na konieczność zapewnienia odpowiednich świadczeń emerytalnych. Raport Debt Sustainability Monitor 2025 Komisji Europejskiej stwierdza, że w perspektywie średnioterminowej Polska ponosi wysokie ryzyko dla stabilności fiskalnej. Ocena ta nie zmieniła się w stosunku do oceny zawartej w analogicznym Raporcie z roku 2023^[157]. Wysokie ryzyko w perspektywie średnioterminowej wiąże się przede wszystkim z prognozą wysokiego deficytu pierwotnego począwszy od roku 2026 oraz wzrostem potrzeb pożyczkowych sektora publicznego, które w roku 2036 osiągną poziom około 20% PKB. Ryzyko długoterminowe określane jest jako średnie ze względu na niekorzystną wyjściową sytuację budżetu i przewidywane wydatki związane ze starzeniem się ludności. Sprawozdanie na temat starzenia się społeczeństw sporządzone w 2024 przez Grupę Roboczą ds. Starzenia się Ludności przy unijnym Komitecie Polityki Gospodarczej wskazuje na wzrost kosztów związanych z osobami starszymi o 1,9 pkt. proc. do 2070 – z poziomu 19,1% PKB w roku 2022 – w scenariuszu podstawowym^[158]. Spodziewany wzrost wiąże się głównie z wydatkami na opiekę zdrowotną i opiekę długoterminową, natomiast przewidywane wydatki na świadczenia emerytalno-rentowe mają się nieco zmniejszyć. Jednak w warunkach wyraźnie szybszego starzenia się społeczeństwa i wzrostu współczynnika obciążenia demograficznego jedynie istotne obniżenie stopy zastąpienia może ustabilizować wydatki na świadczenia emerytalno-rentowe. Rozwiązaniem byłoby przeprowadzenie reform w kierunku podwyższenia składek lub wieku emerytalnego^[159]. Stwarza to ryzyko ubóstwa wśród osób starszych i może wywołać potrzebę dodatkowych świadczeń socjalnych na wsparcie dla osób starszych, wpływając tym samym na długoterminową stabilność finansów publicznych.

W dalszej perspektywie priorytetem polityki fiskalnej powinno być obniżanie deficytu budżetowego zgodnie z wymogami paktu stabilności i wzrostu poprzez wdrażanie reform strukturalnych zapewniających długotrwałą stabilność finansów publicznych. Polska musi zagwarantować zgodność z wymogami procedury nadmiernego deficytu, podejmując dalszą konsolidację budżetową. Konsolidacja budżetowa pozwoli również na stworzenie rezerw, które mogą pomóc w przeciwdziałaniu niekorzystnym wstrząsom. Działania mające na celu wzmocnienie roli krajowych instytucji monitorujących przestrzeganie unijnych zasad budżetowych ocenia się pozytywnie; powinny one być w pełni wdrożone. Ponadto należy kontynuować działania mające na celu uproszczenie opodatkowania pracy, obniżenia klina podatkowego oraz zwiększenie stopnia progresji systemów podatkowych i świadczeń społecznych. Nadal nadrzędne znaczenie ma utrzymanie stabilności finansów publicznych w dłuższej perspektywie i zapewnienie wypłaty emerytur i rent oraz opieki zdrowotnej i usług opieki długoterminowej.

5.3.3 Sytuacja kursowa

W dwuletnim okresie odniesienia – od 18 czerwca 2024 do 17 czerwca 2026 – złoty polski nie należał do ERM II; był on notowany w systemie kursu płynnego. W omawianym okresie kurs złotego do euro był na ogół bliski średniemu kursowi z czerwca 2024 – wynoszącemu 4,4321 – który przy braku centralnego parytetu ERM II przyjmuje się poglądowo jako poziom odniesienia (wykres 5.3.3). Największe odchylenie w górę od poziomu odniesienia wyniosło 4,4%, a największe odchylenie w dół 0,9%. W dniu 17 czerwca 2026 kurs złotego wynosił 4,241 złotych za euro, czyli złoty był o 1,9% mocniejszy od średniego poziomu z czerwca 2024. W ciągu ostatnich dziesięciu lat kurs złotego do euro osłabił się o 3,6%.

Kurs polskiego złotego do euro wykazywał przeciętnie dość wysoką zmienność w omawianym okresie. Pomiędzy czerwcem a listopadem 2024 polski złoty wahał się na ogół w wąskim paśmie. Następnie zaczął się umacniać wobec euro, w pierwszych miesiącach roku 2025 osiągając najwyższy poziom od wielu lat. Stało się tak dzięki szybkiemu wzrostowi gospodarczemu, rosnącym różnicom stóp procentowych i stałemu napływowi funduszy unijnych. W kwietniu 2025 złotówka straciła na wartości wobec spadku globalnej akceptacji ryzyka i aprecjacji euro po wystąpieniu napięć w handlu, a także zmianie oczekiwań rynku co do polityki pieniężnej Narodowego Banku Polskiego. Od maja 2025 do lutego 2026 kurs złotego pozostawał stabilny, bowiem obawy o rating kraju w przyszłości neutralizował silny wzrost gospodarczy. W marcu 2026 wystąpiła ponownie presja deprecjacyjna związana ze wzrostem awersji do ryzyka w wyniku eskalacji wojny na Bliskim Wschodzie. Ponadto w maju 2025 Narodowy Bank Polski rozpoczął cykl łagodzenia polityki pieniężnej. Do marca 2026 NBP obniżył podstawową stopę procentową w sumie o 2,0 pkt proc. W omawianym okresie różnice krótkoterminowych stóp procentowych w stosunku do trzymiesięcznego EURIBOR-u były stosunkowo duże i wynosiły 1,6 pkt proc. w okresie trzech miesięcy kończącym się w maju 2026.

Realny efektywny kurs złotego w ujęciu HICP zyskał nieco na wartości w ciągu ostatnich dziesięciu lat (wykres 5.3.4). Kurs ten pozostawał zasadniczo stabilny w latach 2016-2021, natomiast od początku roku 2022 nastąpiła jego silna aprecjacja. Realna aprecjacja złotego wynikała ze stosunkowo wysokiej inflacji po gwałtownym skoku cen energii w 2021, spotęgowanym następnie przez rosyjską agresję na Ukrainę w lutym 2022. W przyszłości wskaźnik ten należy interpretować ostrożnie, ponieważ Polska przechodzi proces konwergencji gospodarczej, co utrudnia ocenę zmian realnego kursu walutowego w dłuższej perspektywie.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat łączne saldo rachunku bieżącego i kapitałowego Polski wykazało niewielką nadwyżkę, a zobowiązania zagraniczne netto zmniejszyły się (tabela 5.3.3). W latach 2016–2018 połączony rachunek bieżący i kapitałowy był na ogół zrównoważony, następnie zaś pojawiła się stopniowo rosnąca nadwyżka, która w roku 2020 osiągnęła maksimum na poziomie nieco powyżej 4% PKB. Od tej chwili saldo pogarszało się, notując deficyt na poziomie blisko 2% PKB w roku 2022, głównie na skutek niższego salda obrotów towarowych. W roku 2023 saldo obrotów towarowych odzyskało dynamikę, dzięki czemu łączne saldo rachunku bieżącego i kapitałowego zanotowało nadwyżkę w wysokości 1.7% PKB. Następnie nadwyżka na rachunku obrotów bieżących zaczęła się kurczyć ustępując w 2025 roku miejsca deficytowi w warunkach słabego popytu zewnętrznego i wysokiego importu, którego motorem była dynamiczna konsumpcja, a następnie także inwestycje w środki trwałe. Nadwyżka na rachunku kapitałowym wprawdzie wzrosła w roku 2025 w związku z napływem funduszy unijnych, nie na tyle jednak, aby zrównoważyć zmianę na rachunku bieżącym. Ostatecznie, w roku 2025 saldo rachunku bieżącego i kapitałowego osiągnęło równowagę. W odniesieniu do salda finansowego, w ciągu ostatnich dziesięciu lat Polska regularnie notuje napływ środków netto, choć napływ inwestycji bezpośrednich spadł w porównaniu z poziomem z lat 2021–2022. W związku z tym dług zagraniczny netto kraju maleje systematycznie od roku 2016. W roku 2025 wynosił on 50,1% PKB. W tym dziesięcioletnim okresie stopniowo zmniejszała się również ujemna wartość międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto Polski, z około 60% PKB w roku 2016 do 29.5% PKB w 2025. Polityka fiskalna i strukturalna nadal odgrywa istotną rolę w utrzymywaniu stabilności zewnętrznej oraz atrakcyjności Polski jako miejsca docelowego dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych, a także podnoszeniu konkurencyjności gospodarki, zwłaszcza w warunkach podwyższonej zmienności, którą cechują wstrząsy geopolityczne i wahania cen surowców.

Polska gospodarka jest dobrze zintegrowana ze strefą euro poprzez powiązania handlowe i inwestycyjne. W roku 2025 eksport towarów i usług do strefy euro stanowił 57,7% eksportu ogółem, natomiast dla importu wartość ta była nieznacznie niższa i wynosiła 56,9%. W tym samym roku udział strefy euro w puli bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce wyniósł 75,4%, a jej udział w puli inwestycji portfelowych wyniósł 45,3%. W roku 2025 udział polskich aktywów zagranicznych w inwestycjach w strefie euro wyniósł 56,8% w przypadku inwestycji bezpośrednich oraz 43,9% w przypadku inwestycji portfelowych.

5.3.4 Sytuacja w zakresie długoterminowych stóp procentowych

W okresie odniesienia – od czerwca 2025 do maja 2026 – długoterminowe stopy procentowe w Polsce wynosiły średnio 5,4%, czyli były wyższe od wartości odniesienia dla kryterium konwergencji stóp procentowych równej 5,1% (wykres 5.3.5).

Ogólnie, długoterminowe stopy procentowe w Polsce rosły od roku 2016, kiedy wynosiły średnio około 3,0%. W związku z dobrą koniunkturą gospodarczą, w roku 2016 długoterminowe stopy procentowe w Polsce wzrosły, osiągając na początku roku 2017 maksimum na poziomie około 4%. Następnie długoterminowe stopy procentowe obniżały się stopniowo, ale konsekwentnie, w miarę spadku inflacji i pod wpływem konsolidacji wydatków budżetowych, a także, w roku 2019, spowolnienia w światowej gospodarce. W roku 2020 stopy procentowe odnotowały dalszy spadek pomimo wzrostu inflacji. Ustabilizowały się one na historycznie niskim poziomie, nieco ponad 1%, w następstwie niezwłocznego poluzowania polityki pieniężnej przez Narodowy Bank Polski w reakcji na wybuch pandemii. Pomiędzy rokiem 2021 a końcem roku 2022 długoterminowe stopy procentowe znacznie wzrosły. Wzrost ten nastąpił na skutek ożywienia gospodarczego, wzrostu bieżącej i oczekiwanej inflacji a także ryzyka dla równowagi budżetowej związanego z agresją Rosji na Ukrainę. Ponadto Narodowy Bank Polski zareagował na zmiany w otoczeniu gospodarczym zdecydowanym zacieśnieniem polityki pieniężnej. W wyniku tego w październiku 2022 długoterminowe stopy procentowe osiągnęły szczyt na poziomie 8%. Przed końcem roku 2023 poprawa prognoz inflacyjnych i spowolnienie wzrostu gospodarczego zaczęły przekładać się na spadek, a następnie stabilizację długoterminowych stóp procentowych na poziomie około 5,5% w roku 2024. Następnie, w warunkach spadku inflacji, konsekwentnego wzrostu gospodarczego i zdecydowanego poluzowania polityki pieniężnej, długoterminowe stopy procentowe obniżały się do lutego 2025. Wybuch wojny na Bliskim Wschodzie pod koniec lutego 2026 spowodował radykalny wzrost stóp procentowych, do 5,7% w maju 2026. Od czerwca 2024 spready swapów ryzyka kredytowego obniżyły się do około 100 pkt bazowych. Pozostają one zatem na niskim poziomie na tle historycznych wyników oraz na jednym z najniższych w grupie porównywalnych krajów w regionie. Obecnie wszystkie trzy główne agencje ratingowe przyznają polskiemu długowi publicznemu (emitowanemu w walucie krajowej (obcej) rating klasy inwestycyjnej (Moody's: A2 (A2); S&P: a (A-); Fitch: A- (A-)).

Różnica oprocentowania długoterminowego w Polsce w stosunku do średniej w strefie euro zmniejszyła się w okresie odniesienia, który rozpoczął się w czerwcu 2024, osiągając 2,3 pkt proc. w maju 2026 (wykres 5.3.6). Znaczny wzrost rozbieżności stóp procentowych od lata 2021, spowodowany nagłym przyspieszeniem inflacji w Polsce i odmiennym kursem polityki pieniężnej został niemal całkowicie skorygowany przed końcem roku 2023. W dalszym przebiegu omawianego okresu różnica stóp procentowych nadal stopniowo się zawężała. Powróciła ona do poziomu z roku 2021, który dobrze odzwierciedlał różnicę dynamiki działalności gospodarczej pomiędzy Polską a strefą euro. W efekcie różnica między stopą procentową a średnią w strefie euro spadła i wyniosła 2,3 pkt proc. W maju 2026, czyli pod koniec omawianego okresu. Wybuch wojny na Bliskim Wschodzie spowodował przejściowy wzrost różnicy stóp procentowych o 0,4 pkt proc., co było prawdopodobnie wyrazem obaw rynku o możliwy wzrost inflacji i załamanie fiskalne. W maju 2026 różnica ta wyniosła 2,3 pkt proc., czyli 0,3 pkt proc. poniżej poziomu z czerwca 2024.

Rynki kapitałowe w Polsce są mniejsze i znacznie mniej rozwinięte niż w strefie euro (tabela 5.3.4). Rynki instrumentów dłużnych emitowanych przez przedsiębiorstwa finansowe i niefinansowe były na roku koniec 2025 nadal znacznie mniejsze niż analogiczne rynki w strefie euro. Dłużne papiery wartościowe emitowane przez przedsiębiorstwa finansowe i niefinansowe stanowiły odpowiednio 4,5% i 1,9% PKB. Kapitalizacja rynku akcji w roku 2025 wynosiła 25,2% PKB, była zatem wyższa od średniej rocznej z lat 2016–2025. Należała ona do najwyższych wśród porównywalnych krajów. Zasilanie polskiego systemu bankowego w fundusze przez banki strefy euro pozostało dość ograniczone, zgodnie ze wzorcami historycznymi. Należności MIF strefy euro od instytucji finansowych z siedzibą w Polsce stanowiły na koniec roku 2025 4,0% pasywów tych instytucji, czyli tyle, ile wynosiła średnia odnotowana w latach 2016–2025. Poziom pośrednictwa finansowego, mierzony wielkością kredytów MIF na rzecz sektora prywatnego, jest w Polsce podobny jak w porównywalnych krajach regionu: w roku 2025 wyniósł 37,9% PKB (wobec 95,4% w strefie euro). Udział kapitału zagranicznego w polskich bankach, choć nadal podwyższony, wyraźnie zmalał w ostatnich latach w efekcie działań rządu. Na koniec roku 2024 udział banków zagranicznych w aktywach ogółem polskiego sektora bankowego wynosił ok. 41%.

5.3.5 Tabele i wykresy statystyczne (dostępne tylko w wersji angielskiej)

5.4 Rumunia (rozdział nietłumaczony)

5.5 Szwecja (rozdział nietłumaczony)

6 Metodyka statystyczna dla wskaźników konwergencji (część nietłumaczona)

7 Analiza zgodności ustawodawstwa krajowego z Traktatami

Poniższa ocena zgodności ustawodawstwa poszczególnych krajów z Traktatami dotyczy jedynie tych przepisów prawa krajowego, które EBC uznał za istotne z punktu widzenia ich zgodności z zasadami dotyczącymi niezależności krajowych banków centralnych, członków ich organów decyzyjnych i prezesów zawartymi w Traktacie (art. 130) oraz w Statucie (art. 7 i art. 14 ust. 2), zasadami dotyczącymi poufności (art. 37 Statutu), zakazu finansowania ze środków banku centralnego (art. 123 Traktatu) i uprzywilejowanego dostępu (art. 124 Traktatu) oraz określonymi prawem Unii zasadami dotyczącymi jednolitej pisowni euro. Choć, w szczególności, wymóg niezależności i zakazu finansowania ze środków banku centralnego stosują się do wszystkich państw członkowskich, także tych objętych derogacją z chwilą ich wejścia do Unii Europejskiej, poniższa ocena obejmuje także integrację prawną krajowych banków centralnych z Eurosystemem (w szczególności w świetle art. 12 ust. 1 i art. 14 ust. 3 Statutu)^[160].

7.1 Czechy (rozdział nietłumaczony)

7.2 Węgry (rozdział nietłumaczony)

7.3 Polska

7.3.1 Analiza zgodności ustawodawstwa krajowego z traktatami

Podstawę prawną dla Narodowego Banku Polskiego i jego działalności stanowią następujące akty prawne:

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej^[161],
• ustawa o Narodowym Banku Polskim (zwana dalej „ustawą o NBP”)^[162],
• ustawa o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (zwana dalej „ustawą o BFG”)^[163],
• ustawa Prawo bankowe (zwana dalej „Prawem bankowym”)^[164],
• ustawa o ostateczności rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku papierów wartościowych oraz zasadach nadzoru nad tymi systemami^[165].

W odniesieniu do zagadnień wymienionych w Raporcie EBC o konwergencji z czerwca 2024 nie zostały przyjęte żadne znaczące nowe akty prawne, dlatego też komentarze, które znalazły się w tegorocznej ocenie, stanowią w dużej mierze powtórzenie poprzedniego Raportu.

7.3.2 Niezależność krajowego banku centralnego

W odniesieniu do zasady niezależności Narodowego Banku Polskiego należy zmienić Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, ustawę o NBP oraz ustawę o Trybunale Stanu^[166] w obszarach przedstawionych poniżej. Obecnie Konstytucja Rzeczypospolitej stanowi, że Narodowemu Bankowi Polskiemu przysługuje „wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej”^[167]. Ustawa o NBP stanowi, że „[p]odstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP”^[168]. EBC rozumie, że postanowienia te oznaczają, iż Narodowy Bank Polski wykonuje swoje zadania i realizuje swoje cele niezależnie od innych organów władzy. W związku z tym ugruntowane orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wywodzi zasadę niezależności Narodowego Banku Polskiego z funkcjonalnej wykładni treści art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej^[169].

7.3.2.1 Niezależność instytucjonalna

Artykuł 11 ust. 3 ustawy o NBP, który stanowi, że Prezes NBP reprezentuje interesy Rzeczypospolitej Polskiej w międzynarodowych instytucjach bankowych oraz, o ile Rada Ministrów nie postanowi inaczej, w międzynarodowych instytucjach finansowych, należy dostosować do postanowień art. 130 Traktatu i art. 7 Statutu.

Artykuł 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o NBP, który zobowiązuje Prezesa NBP do przekazywania Radzie Ministrów i Ministrowi Finansów projektów założeń polityki pieniężnej, należy dostosować do postanowień art. 130 Traktatu i art. 7 Statutu.

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) będąca konstytucyjnym organem kontroli, posiada na mocy art. 203 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej szerokie uprawnienia do kontrolowania działalności m.in. wszystkich organów władzy publicznej oraz Narodowego Banku Polskiego w zakresie jej legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Zakres kontroli NIK powinien być jasno określony, nie powinien ograniczać działalności niezależnych zewnętrznych biegłych rewidentów Narodowego Banku Polskiego^[170], powinien respektować zakaz wydawania instrukcji krajowemu bankowi centralnemu i jego organom decyzyjnym oraz nie powinien utrudniać realizacji zadań związanych z uczestnictwem krajowego banku centralnego w ESBC. W szczególności należy zapewnić, by podczas kontroli działalności Narodowego Banku Polskiego stosowane przez NIK kryterium celowości nie rozciągało się na ocenę działań Narodowego Banku Polskiego związanych z głównym celem utrzymania stabilności cen^[171]. Art. 203 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej należy dostosować do postanowień art. 130 Traktatu i art. 7 Statutu.

7.3.2.2 Niezależność personalna

Artykuł 9 ust. 5 ustawy o NBP przewiduje możliwość odwołania Prezesa Narodowego Banku Polskiego przez Sejm RP na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w przypadku gdy:

• nie wypełnia on swych obowiązków na skutek długotrwałej choroby,
• został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za popełnione przestępstwo,
• złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu^[172],
• Trybunał Stanu orzekł wobec niego zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych^[173].

Ponadto na podstawie art. 25 ust. 3 w związku z art. 3 oraz art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy o Trybunale Stanu, wobec Prezesa Narodowego Banku Polskiego może również zostać orzeczona utrata zajmowanego stanowiska^[174], jeżeli naruszy on postanowienia Konstytucji lub ustawy^[175].

EBC rozumie, że wyżej wymienione przesłanki co do zasady nie stanowią dodatkowych przesłanek odwołania Prezesa Narodowego Banku Polskiego, oprócz tych zawartych w art. 14 ust. 2 Statutu. Jednakże art. 25 ust. 3 w związku z art. 3 i art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy o Trybunale Stanu można rozumieć jako rozszerzenie pojęcia poważnego uchybienia poza zakres art. 14 ust. 2 Statutu, na zwykłe naruszenia prawa. W celu zapewnienia jasności prawa należy usunąć potencjalną niespójność tych przepisów z przesłankami odwołania zawartymi w art. 14 ust. 2 Statutu^[176]. Do tego czasu przepisy te należy interpretować zgodnie z art. 14 ust. 2 Statutu.

W odniesieniu do zasady gwarantującej stabilność sprawowania urzędu i podstaw odwołania innych członków organów decyzyjnych Narodowego Banku Polskiego zaangażowanych w realizację zadań związanych z uczestnictwem w ESBC (tj. członków Zarządu, pierwszego zastępcy Prezesa NBP oraz członków Rady Polityki Pieniężnej) art. 13 ust. 5 oraz drugie zdanie art. 17 ust. 2b ustawy o NBP przewidują następujące podstawy odwołania:

• choroba trwale uniemożliwiająca sprawowanie funkcji,
• skazanie prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa,
• złożenie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu^[177],
• niezawieszenie członkostwa w partii politycznej lub związku zawodowym.

Przesłanki wymienione powyżej oraz art. 14 ust. 3 ustawy o NBP, który stwierdza możliwość odwołania członka Rady Polityki Pieniężnej w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa, należy zatem interpretować w sposób zgodny z art. 130 Traktatu^[178].

Prezes Narodowego Banku Polskiego wykonuje swoje funkcje w podwójnej roli – jako członek organów decyzyjnych Narodowego Banku Polskiego oraz odpowiednich organów decyzyjnych EBC. Artykuł 9 ust. 3 ustawy o NBP, który określa treść przysięgi składanej przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego, wymaga zmiany w ten sposób, aby odzwierciedlał status i obowiązki Prezesa Narodowego Banku Polskiego jako członka odpowiednich organów decyzyjnych EBC.

Ustawa o NBP nie określa, czy sądy krajowe są uprawnione do rozpatrywania skarg na decyzje o odwołaniu członków organów decyzyjnych krajowego banku centralnego zaangażowanych w wykonywanie zadań związanych z uczestnictwem w ESBC. Nawet jeśli takie uprawnienie do zaskarżenia przysługuje na mocy zasad ogólnych prawa polskiego każdemu członkowi organów decyzyjnych krajowego banku centralnego z wyjątkiem Prezesa (którego odwołanie podlega jurysdykcji Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej), to jednak wyraźne ustanowienie takiego prawa do zaskarżenia zwiększyłoby pewność prawną.

7.3.2.3 Niezależność finansowa

W marcu 2019 weszła w życie ustawa o zmianie ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne oraz ustawy o Narodowym Banku Polskim^[179]. Zgodnie z art. 66 ust. 3 zmienionej ustawy o NBP maksymalne wynagrodzenie pracowników Narodowego Banku Polskiego (poza członkami Zarządu Narodowego Banku Polskiego) nie może przekroczyć 0,6‑krotności wynagrodzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego (przy czym wynagrodzenie Prezesa jest ustalane na podstawie odrębnych przepisów, które nie zostały zmienione). Jednakże zawarte w projektach legislacyjnych zmiany prowadzące do obniżenia wynagrodzeń są niezgodne z zasadą niezależności finansowej, jeśli negatywnie wpływają na zdolność krajowego banku centralnego do zatrudniania i zatrzymywania pracowników w celu niezależnego wykonywania zadań nałożonych w Traktacie i Statucie ESBC. Przyjęte rozwiązania legislacyjne powinny uwzględniać mechanizm współpracy z NBP na wypadek, gdyby NBP uznał, że zachodzi konieczność wprowadzenia wyjątku od ustawowego ograniczenia wysokości wynagrodzeń. Taki wyjątek powinien być ustalany w ramach ścisłej i skutecznej współpracy z NBP, z należytym uwzględnieniem jego stanowiska, w celu zapewnienia NBP nieprzerwanej możliwości niezależnego wykonywania jego zadań^[180]. Jako że obecne przepisy w zakresie ustawowego ograniczenia poziomu wynagrodzeń nie uwzględniają takiego mechanizmu ścisłej i skutecznej współpracy z NBP, przepisy te nie spełniają wymogów ustanowionych w art. 130 Traktatu oraz art. 7 Statutu ESBC.

7.3.3 Poufność

Artykuł 23 ust. 7 ustawy o NBP określa przypadki, w których dane uzyskane od poszczególnych instytucji finansowych oraz zestawienia, opracowania i oceny statystyczne umożliwiające powiązanie ich z konkretnymi podmiotami są udostępniane przez Narodowy Bank Polski podmiotom zewnętrznym. Jednym z wymienionych przypadków jest udostępnianie tych informacji „innym podmiotom” – na podstawie „odrębnych przepisów”^[181]. Takie ujawnianie informacji mogłoby mieć wpływ na dane chronione zgodnie z zasadą poufności ESBC, w związku z tym ustawę o NBP należy w tym zakresie dostosować do art. 37 Statutu^[182].

Ponadto z uwagi na to, że Najwyższa Izba Kontroli posiada na mocy art. 203 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej szerokie uprawnienia do kontrolowania działalności Narodowego Banku Polskiego, o czym jest mowa w punkcie 7.3.2.1, posiada ona również szeroki dostęp do informacji poufnych i dokumentów Narodowego Banku Polskiego. Jednakże na podstawie art. 37 Statutu w powiązaniu z art. 130 Traktatu dostęp do informacji poufnych i dokumentów Narodowego Banku Polskiego przez NIK musi być ograniczony do informacji koniecznych do wykonywania przez nią jej zadań statutowych. Dostęp do informacji poufnych nie może również naruszać zasad niezależności i poufności ESBC, do przestrzegania których są zobowiązani członkowie organów decyzyjnych krajowych banków centralnych i ich pracownicy. Ponadto odpowiednie przepisy prawa polskiego powinny zostać znowelizowane w taki sposób, aby Najwyższa Izba Kontroli zapewniała ochronę poufności informacji i dokumentów przekazywanych jej przez Narodowy Bank Polski na poziomie odpowiadającym poziomowi ochrony zapewnianemu przez Narodowy Bank Polski.

7.3.4 Finansowanie ze środków banku centralnego i uprzywilejowany dostęp

Artykuł 42 ust. 1 w powiązaniu z art. 3 ust. 2 pkt 5 ustawy o NBP przewiduje możliwość udzielania przez Narodowy Bank Polski kredytu refinansowanego bankom spełniającym określone warunki^[183]. Ponadto art. 42 ust. 3 ustawy o NBP pozwala Narodowemu Bankowi Polskiemu na udzielanie kredytu refinansowego dla realizacji planu naprawy banku, który wdraża się w razie naruszenia lub wystąpienia niebezpieczeństwa naruszenia przez bank określonych wymogów, dotyczących m.in. funduszy własnych i wskaźnika pokrycia wypływów netto^[184]. We wszystkich przypadkach udzielenie kredytu podlega ogólnym przepisom Prawa bankowego, z ewentualnymi zmianami wynikającymi z ustawy o NBP^[185]. Środki zabezpieczające terminową spłatę takiego kredytu zawarte w obowiązujących przepisach nie wykluczają w pełni interpretacji, która pozwalałaby na udzielenie kredytu refinansowego bankowi, który realizuje program postępowania naprawczego, a następnie staje się niewypłacalny^[186]. Potrzebne są bardziej wyraźne środki zabezpieczające w odniesieniu do wszystkich instytucji finansowych, którym Narodowy Bank Polski udziela wsparcia płynności, by uniknąć niezgodności z zakazem finansowania ze środków banku centralnego w świetle art. 123 Traktatu^[187]. Należy dostosować ustawę o NBP w taki sposób, by jasne było, że wsparcie płynności ma jedynie tymczasowy charakter i że nie można go udzielać niewypłacalnym instytucjom finansowym.

Artykuł 43 ustawy o NBP w związku z art. 270 i art. 306 ustawy o BFG przyznaje NBP uprawnienie do udzielania Bankowemu Funduszowi Gwarancyjnemu (zwanemu dalej „Funduszem”), z zachowaniem swobody uznania NBP, kredytu krótkoterminowego na potrzeby związane z finansowaniem przez Fundusz funkcji gwarantowania depozytów, w sytuacji wystąpienia zagrożenia stabilności finansowej oraz w celu pokrycia pilnych potrzeb Funduszu. Biorąc pod uwagę obecne cechy Funduszu, postanowienia ustawy o NBP i ustawy o BFG umożliwiające NBP udzielanie Funduszowi kredytu krótkoterminowego nie są zgodne z zakazem finansowania ze środków banku centralnego i powinny zostać odpowiednio zmienione. Fundusz stanowi „instytucję publiczną” (podmiot prawa publicznego) w rozumieniu art. 123 ust. 1 Traktatu. W szczególności Fundusz posiada wszystkie następujące cechy: (a) został utworzony w celu zaspokajania potrzeb w interesie ogólnym – w szczególności wykonywania zadań związanych ze stabilnością finansową, zarządzaniem systemem gwarantowania depozytów oraz restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją; (b) posiada osobowość prawną; oraz (c) jest w wysokim stopniu zależny od podmiotów sektora publicznego, o których mowa w art. 123 ust. 1 Traktatu, jako że większość członków Rady Funduszu, która jest jego organem administracyjnym, jest powoływana przez ministra właściwego do spraw instytucji finansowych oraz przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego^[188]. Ponadto Fundusz należy do katalogu podmiotów stanowiących część sektora publicznego na potrzeby ustawy o finansach publicznych z dnia 27 sierpnia 2009^[189].

Art. 220 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że „[u]stawa budżetowa nie może przewidywać pokrywania deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązania w centralnym banku państwa”. O ile artykuł ten zakazuje państwu finansowania deficytu budżetowego poprzez Narodowy Bank Polski, EBC rozumie, że nie implementuje on art. 123 Traktatu, który zakazuje finansowania ze środków banku centralnego, a w związku z tym jego cele i funkcje nie są identyczne z celami i funkcjami rzeczonego zakazu finansowania zawartego w Traktacie. Artykuł 123 Traktatu, uzupełniony rozporządzeniem Rady (WE) nr 3603/93, jest stosowany bezpośrednio, nie ma zatem możliwości powielania czy przenoszenia go do ustawodawstwa krajowego.

7.3.5 Integracja prawna krajowych banków centralnych z Eurosystemem

W odniesieniu do integracji prawnej Narodowego Banku Polskiego z Eurosystemem należy zmienić Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawę o NBP w obszarach przedstawionych poniżej.

7.3.5.1 Cele polityki gospodarczej

Artykuł 3 ust. 1 ustawy o NBP stanowi, że podstawowym celem działalności Narodowego Banku Polskiego jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP. Artykuł ten jest niezgodny z art. 127 ust. 1 Traktatu i art. 2 Statutu, ponieważ nie odzwierciedla on dodatkowego celu działania ESBC, jakim jest wspieranie ogólnych polityk gospodarczych Unii.

7.3.5.2 Zadania

Polityka pieniężna

Artykuł 227 ust. 1 i 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 3 ust. 2 pkt 5, art. 12, 23 i 38-50a oraz art. 53 ustawy o NBP, które określają uprawnienia Narodowego Banku Polskiego dotyczące polityki pieniężnej, nie uznają uprawnień EBC w tym zakresie.

Gromadzenie informacji statystycznych

Artykuł 3 ust. 2 pkt 7 oraz art. 23 ustawy o NBP, które określają uprawnienia Narodowego Banku Polskiego dotyczące gromadzenia informacji statystycznych, nie uznają uprawnień EBC w tym zakresie.

Zarządzanie rezerwami dewizowymi

Artykuł 3 ust. 2 pkt 2 oraz art. 52 ustawy o NBP, które określają uprawnienia Narodowego Banku Polskiego dotyczące zarządzania rezerwami dewizowymi, nie uznają uprawnień EBC w tym zakresie.

Systemy płatności

Artykuł 3 ust. 2 pkt 1 ustawy o NBP, który określa uprawnienia Narodowego Banku Polskiego w zakresie organizowania rozliczeń pieniężnych, nie uznaje uprawnień EBC w tym zakresie.

Emisja banknotów

Artykuł 227 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 4 i art. 31–37 ustawy o NBP, które określają wyłączne prawo Narodowego Banku Polskiego do emisji banknotów i monet będących prawnym środkiem płatniczym i wycofywania ich z obiegu, nie uznają uprawnień Rady oraz EBC w tym zakresie.

7.3.5.3 Przepisy finansowe

Wyznaczanie niezależnych biegłych rewidentów

Artykuł 69 ust. 1 ustawy o NBP, który przewiduje badanie sprawozdań finansowych Narodowego Banku Polskiego, nie uznaje uprawnień Rady oraz EBC wynikających z art. 27 ust. 1 Statutu. Uprawnienia NIK do kontroli działalności Narodowego Banku Polskiego powinny być jasno określone w ustawodawstwie i powinny pozostawać bez uszczerbku dla działań niezależnych zewnętrznych biegłych rewidentów Narodowego Banku Polskiego, zgodnie z art. 27 ust. 1 Statutu.

7.3.5.4 Polityka kursowa

Artykuł 3 ust. 2 pkt 3 i art. 17 ust. 4 pkt 2 oraz art. 24 ustawy o NBP, które określają zadanie Narodowego Banku Polskiego dotyczące realizowania polityki kursowej w porozumieniu z Radą Ministrów, nie uznają uprawnień Rady i EBC w tym zakresie.

7.3.5.5 Współpraca międzynarodowa

Artykuł 5 ust. 1 i art. 11 ust. 3 ustawy o NBP, które określają prawo Narodowego Banku Polskiego do uczestnictwa w międzynarodowych instytucjach finansowych i bankowych, nie uznają uprawnień EBC w tym zakresie.

7.3.5.6 Inne zagadnienia

Artykuł 9 ust. 3 ustawy o NBP, który określa treść przysięgi składanej przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego, wymaga dostosowania do art. 14 ust. 3 Statutu.

Jeśli chodzi o art. 21 ust. 4 ustawy o NBP, który określa prawa Narodowego Banku Polskiego do opiniowania projektów aktów normatywnych dotyczących działalności banków i mających znaczenie dla systemu bankowego, należy zauważyć, że zasięganie opinii Narodowego Banku Polskiego nie zwalnia z konieczności zasięgania opinii Europejskiego Banku Centralnego na mocy art. 127 ust. 4 i art. 282 ust. 5 Traktatu.

7.3.6 Wnioski

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, ustawa o NBP oraz ustawa o Trybunale Stanu nie są zgodne ze wszystkimi wymogami dotyczącymi niezależności banku centralnego, poufności, zakazu finansowania ze środków banku centralnego i integracji prawnej z Eurosystemem. Jako państwo członkowskie objęte derogacją Polska musi w całości spełnić wymagania dostosowawcze określone w art. 131 Traktatu^[190].

7.4 Rumunia (rozdział nietłumaczony)

7.5 Szwecja (rozdział nietłumaczony)

Podziękowania
Przygotowanie niniejszego Raportu o konwergencji zostało skoordynowane przez Dyrekcję Generalną ds. Gospodarki EBC. Wykorzystano w nim materiały, komentarze i sugestie innych jednostek organizacyjnych EBC, w szczególności Dyrekcji Generalnej ds. Prawnych, Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Pieniężnej i Dyrekcji Generalnej ds. Statystyki. Podziękowania za przekazane komentarze należą się krajowym bankom centralnym Unii Europejskiej, a zwłaszcza członkom Grupy Redakcyjnej Raportu o konwergencji z czerwca 2026.Raport o konwergencji został zatwierdzony przez Radę Ogólną EBC w dniu 19 czerwca 2026.Części ekonomiczne przygotowały następujące osoby: Ursel Baumann, Martin Bijsterbosch, Alexandra Olivia Coldea, Matteo Falagiarda, Michael Fidora, Christine Gartner, Nadine Leiner-Killinger, Christiane Nickel, Steffen Osterloh, Philipp Rother, Gábor Vincze, Giovanni Vitale i Caroline Willeke.Dodatkowe uwagi do tych części zgłosili: Ginevra Aguiari, Miguel Ampudia, Ana Bairrao, Klára Bakk Simon, Nicolai Benalal, Othman Bouabdallah, Francesco Chiacchio, Livia Chitu, Roberta De Stefani, Virginia Di Nino, Martin Eiglsperger, Patrick Grussenmeyer, Stephan Haroutunian, Jürgen Herr, Stanimira Kosekova, Dimitrios Laskos, Elena Lourenço, Christophe Madaschi, Silvia Márquez Thibaut, Antonio Moreno, Ralica Müller, Carolin Nerlich, Jerzy Niemczyk, Hans Olsson, Elvira Rosati i Martina Viggiano.Części prawne przygotowali: Axel-Johannes Korb, Christian Kroppenstedt i Chiara Zilioli.Dodatkowe uwagi do tych części zgłosili: David Baez Seara, Alina Grosu, Karen Kaiser, Justyna Kurzela, Simona Lambrinoc, Sarah Levy, Fabian von Lindeiner, Margot Littlefair i Marta Szablewska.