Czym jest pieniądz?

24 listopada 2015 (aktualizacja 12.06.2017)

Banknoty i monety euro to oczywiście pieniądze – ale pieniądzem jest także saldo na rachunku bankowym. Więc czym właściwie jest pieniądz? Skąd się bierze i jaka jest w tym rola EBC?

Jak zmieniała się istota pieniądza

Na przestrzeni dziejów charakter pieniądza ewoluował. Najwcześniej pojawił się pieniądz towarowy – przedmioty wykonane z materiału mającego określoną wartość, np. złote monety. Później zaczęto stosować pieniądz oparty na kruszcu, np. banknoty, które można było wymienić na określoną ilość złota lub srebra. Współczesne gospodarki, w tym strefa euro, posługują się pieniądzem fiducjarnym, czyli takim, który ma nadany prawnie status środka płatniczego i jest emitowany przez bank centralny, ale – w przeciwieństwie do pieniądza opartego na kruszcu – nie podlega wymianie na stałą ilość np. złota. Sam w sobie nie ma on wartości – papier banknotowy jest właściwie bezwartościowy – ale można nim płacić za towary i usługi, gdyż ludzie wierzą, że jego siła nabywcza nie zmieni się z upływem czasu, czego gwarantem jest bank centralny. Gdyby bank centralny zawiódł te oczekiwania, pieniądz fiducjarny przestałby być akceptowany jako środek płatniczy i utraciłby swoją przydatność jako środek przechowywania wartości, czyli przestał pełnić funkcję tezauryzacyjną.

Ewolucja charakteru pieniądza

Pieniądz towarowy

Pieniądz kruszcowy

Pieniądz fiducjarny

Współcześnie pieniądz nie musi mieć postaci fizycznej: może istnieć jako zapis komputerowy na rachunku bankowym lub jako lokata oszczędnościowa. Pieniądz elektroniczny, inaczej e-pieniądz, to wartość pieniężna przechowywana np. na karcie prepaid lub w smartfonie. Do płatności bezgotówkowych należą polecenie zapłaty oraz płatności internetowe i kartowe. (Najnowszym zjawiskiem są zdecentralizowane waluty cyfrowe czy waluty wirtualne – zob. virtual currency schemes – takie jak bitcoin, funkcjonujące bez centralnej administracji, np. banku centralnego. Z prawnego punktu widzenia nie uważa się ich za pieniądz).

Mimo szybkiego rozwoju płatności elektronicznych pieniądz gotówkowy nadal jest powszechnie używany. W strefie euro duża część płatności poniżej 20 euro wciąż dokonywana jest gotówką. Gwarantem wartości gotówki euro jest Eurosystem, czyli Europejski Bank Centralny wraz z bankami centralnymi krajów strefy euro.

Jakie są zastosowania pieniądza i jak EBC je monitoruje

Pieniądz – niezależnie od formy – pełni trzy funkcje. Stanowi środek wymiany, czyli jest instrumentem płatniczym o określonej wartości, do którego wszyscy mają zaufanie. Jest też miernikiem wartości, umożliwiającym określenie cen towarów i usług. I wreszcie – służy jako środek tezauryzacji, czyli przechowywania wartości. Jedynie część gotówki euro znajdującej się w obiegu faktycznie krąży, czyli jest wykorzystywana przy transakcjach – na przykład banknoty o nominale 50 euro są często zatrzymywane jako oszczędności.

Funkcje pieniądza

Środek wymiany
do kupowania

Miernik wartości
do ustalania cen

Środek tezauryzacji
do oszczędzania

Banki centralne zwykle definiują i monitorują kilka sumarycznych wskaźników zwanych agregatami pieniężnymi. Kształtowanie się tych agregatów może dostarczyć ważnych informacji o pieniądzu i cenach. Wskaźników musi być kilka, gdyż różne aktywa finansowe są wzajemnie substytucyjne, a charakter i parametry aktywów i transakcji finansowych oraz środków płatniczych zmieniają się z upływem czasu. Na potrzeby analizy monetarnej prowadzonej przez EBC w Eurosystemie zdefiniowano trzy agregaty: wąski (M1), pośredni (M2) i szeroki (M3). EBC uwzględnia ich wielkość i zmiany, wraz z szeregiem innych informacji i analiz, przy wyznaczaniu swojej strategii w polityce pieniężnej.

Kreacja pieniądza

EBC pełni funkcję banku dla banków komercyjnych i w ten sposób wpływa m.in. na przepływ pieniądza i kredytów w gospodarce, dążąc przy tym do utrzymania stabilności cen. Banki komercyjne mogą pożyczać od EBC pieniądze (z zasobów banku centralnego), zwykle na zaspokojenie doraźnych, bardzo krótkoterminowych potrzeb płynnościowych. Głównym narzędziem stosowanym przez EBC do sterowania ilością „pieniądza zewnętrznego”, a tym samym – zapotrzebowania banków komercyjnych na pieniądz z zasobów banku centralnego, są krótkoterminowe stopy procentowe, czyli „koszt pieniądza”.

Kreacja pieniądza w strefie euro

Europejski Bank Centralny

Banki komercyjne

Ludzie i firmy

Banki komercyjne kreują także „pieniądz wewnętrzny”, czyli depozyty bankowe – dzieje się tak za każdym razem, kiedy udzielają nowego kredytu. Różnica między pieniądzem zewnętrznym a wewnętrznym polega na tym, że zewnętrzny jest składnikiem aktywów dla całej gospodarki, nie będąc dla nikogo zobowiązaniem, natomiast wewnętrzny jest oparty na kredytach prywatnych: gdyby wszystkie wierzytelności między bankami a prywatnymi kredytodawcami zostały uregulowane, wartość powstałego pieniądza wewnętrznego wyniosłaby zero. Jest to zatem forma pieniądza, która powstaje w sektorze prywatnym – i przez ten sektor może zostać zlikwidowana.

O co chodzi z tym drukowaniem pieniędzy przez EBC?

Fizyczną emisję banknotów euro prowadzą tylko krajowe banki centralne. Natomiast „drukowaniem pieniędzy” nazywa się też potocznie prowadzony przez EBC program skupu aktywów, będący formą luzowania polityki pieniężnej, inaczej „łagodzenia ilościowego”. Skupując aktywa na rynku finansowym, EBC tworzy dodatkowe zasoby pieniądza czy rezerwy banku centralnego. Mogą one na różne sposoby przyczynić się do obniżenia oprocentowania, jakie płacą gospodarstwa domowe i firmy, i wsparcia w ten sposób gospodarki, a w ostatecznym rozrachunku – do utrzymania stabilnej wartości pieniądza, gdy nie ma możliwości obniżenia stóp procentowych określanych bezpośrednio przez EBC. W procesie tym EBC tak naprawdę nie drukuje banknotów, by zapłacić za aktywa, lecz tworzy pieniądz elektroniczny, który jest zapisywany na dobro rachunku sprzedawcy lub pośrednika, np. banku komercyjnego. Sprzedawca może wykorzystać te dodatkowe środki (inaczej „płynność”) do kupna innych aktywów, a bank komercyjny – do udzielenia kredytu podmiotom gospodarczym. Skup aktywów przyczynia się do poprawy sytuacji pieniężnej i finansowej, gdyż umożliwia firmom i gospodarstwom domowym tańsze pożyczanie pieniędzy, dzięki czemu mogą one więcej inwestować i wydawać. Ostatecznym celem jest przywrócenie inflacji do poziomu nieznacznie poniżej 2%, zgodnie z mandatem EBC w zakresie stabilności cen.