Co to jest inflacja?

Powszechny wzrost cen

W gospodarce rynkowej ceny towarów i usług ciągle się zmieniają: jedne rosną, inne spadają. O inflacji mówimy jednak dopiero wtedy, gdy mamy do czynienia z powszechnym wzrostem cen, nie zaś z podwyżkami cen pojedynczych towarów czy usług. W wyniku inflacji za 1 euro można kupić coraz mniej. Innymi słowy, z upływem czasu wartość 1 euro spada.

Nie wszystkie zmiany cen są równie ważne

Przy obliczaniu średniego wzrostu cen większą wagę przykłada się do produktów takich jak energia, na które przeznaczamy więcej pieniędzy, niż do tych, na które wydajemy mniej – takich jak cukier czy znaczki pocztowe.

Różni ludzie, różne wydatki

Każde gospodarstwo domowe inaczej wydaje swoje dochody: jedni jeżdżą samochodem i jedzą mięso, inni korzystają wyłącznie z transportu publicznego lub są wegetarianami. Dlatego też przy obliczaniu inflacji udział poszczególnych towarów i usług określa się na podstawie przeciętnej struktury wydatków wszystkich gospodarstw domowych.

Mierząc inflację, bierze się pod uwagę wszystkie towary i usługi, z których korzystają gospodarstwa domowe, w tym:

  • dobra codziennego użytku (np. żywność, prasa, benzyna);
  • dobra trwałe (np. odzież, komputery, pralki);
  • usługi (np. fryzjerskie, ubezpieczeniowe, wynajem mieszkania).

Wartość koszyka dóbr w danym roku w porównaniu z rokiem poprzednim

Wszystkie dobra skonsumowane przez gospodarstwa domowe w danym roku tworzą tzw. koszyk konsumpcyjny. Każdy składnik koszyka ma cenę, która może zmieniać się w czasie. Roczną stopę inflacji oblicza się, porównując wartości koszyka w danym miesiącu i w tym samym miesiącu w roku poprzednim.

Przykładowe obliczenie inflacji*
Roczne wydatki Cena
(rok bazowy)
Cena
(rok później)
Cena
(dwa lata później)
jednostkowa całkowita jednostkowa całkowita jednostkowa całkowita
150 bochenków chleba 1,50 euro 225 euro 1,30 euro 195 euro 1,60 euro 240 euro
100 filiżanek kawy 2,40 euro 240 euro 2,40 euro 240 euro 2,15 euro 215 euro
12 wizyt u fryzjera 20,00 euro 240 euro 22,00 euro 264 euro 23,00 euro 276 euro
1 kurtka zimowa 145,00 euro 145 euro 176,00 euro 176 euro 160,00 euro 160 euro
Całkowity koszt koszyka 850 euro 875 euro 891 euro
Indeks cen 100,0 102,9 104,8
Stopa inflacji 2,9% 1,8%

* Inflacja cen towarów i usług konsumpcyjnych w strefie euro jest obliczana co miesiąc przez Eurostat. Zharmonizowany wskaźnik cen konsumpcyjnych (HICP), który obejmuje koszyk około 700 towarów i usług, przedstawia, ile przeciętne gospodarstwo domowe w strefie euro wydaje na dobra wchodzące w skład tego koszyka. Pełna lista produktów objętych HICP i aktualne wartości stopy inflacji (wyłącznie w języku angielskim)

  1. Sporządzamy listę produktów w koszyku i zapisujemy ich ilości zakupione w danym roku (tzw. roku bazowym).W naszym przykładzie na liście jest tylko chleb, kawa, wizyty u fryzjera i kurtka zimowa.
  2. Obliczamy całkowite wydatki na każdy produkt, mnożąc jego ilość przez cenę:150 bochenków chleba x 1,50 euro = 225 euro 100 filiżanek kawy x 2,40 euro = 240 euro itd.
  3. Sumujemy ceny całkowite wszystkich produktów, by otrzymać całkowity koszt koszyka konsumpcyjnego. W naszym przykładzie w roku bazowym wynosi on 850 euro.4. Powtarzamy obliczenia z punktów 2 i 3 dla kolejnych lat.
  4. Powtarzamy obliczenia z punktów 2 i 3 dla kolejnych lat.W naszym przykładzie po pierwszym roku niektóre ceny się zmieniły. Całkowity koszt koszyka wzrósł do 875 euro. Po po drugim roku – do 891 euro.
  5. Dzielimy całkowity koszt koszyka w kolejnych latach przez koszt w roku bazowym, a następnie wynik dzielenia mnożymy przez 100.Rok później: 875 euro ÷ 850 euro x 100 = 102,9.
  6. Procentowa zmiana poziomu cen w danym roku w porównaniu z rokiem poprzednim to roczna stopa inflacji.W naszym przykładzie po roku stopa inflacji wynosi 2,9%. Sposób obliczenia: indeks cen w danym roku minus indeks cen w roku poprzednim (102,9 – 100), podzielony przez indeks cen w roku poprzednim (100) i pomnożony przez 100. Po kolejnym roku stopa inflacji wynosi (104,8 – 102,9)÷102,9 x 100 = 1,8%.

Inflacja w strefie euro

Zharmonizowany wskaźnik cen

W strefie euro inflację cen konsumpcyjnych mierzy się zharmonizowanym wskaźnikiem cen konsumpcyjnych (HICP). Wskaźnik ten określa się jako zharmonizowany, gdyż do obliczeń wszystkie kraje UE stosują tę samą metodologię. Dzięki temu można porównywać ze sobą dane dotyczące różnych krajów.

    Inflacja i stabilność cen a EBC

    Podstawowym celem EBC jest utrzymywanie stabilności cen. Zgodnie z przyjętą definicją stabilność cen ma miejsce wtedy, kiedy roczna stopa inflacji HICP wynosi poniżej, ale blisko 2% w średnim okresie. Dlaczego utrzymanie stabilności cen jest tak ważne (wyłącznie w języku angielskim)

    Porównywalność danych z różnych krajów

    Przed wprowadzeniem euro każdy kraj obliczał inflację stosując własne metody i procedury. Wspólna waluta stworzyła potrzebę mierzenia inflacji dla całej strefy euro, bez luk informacyjnych i dublowania danych, w sposób umożliwiający porównywanie ze sobą danych krajowych. W tym celu wprowadzono wskaźnik HICP i zbiór obowiązujących standardów.

      Udział poszczególnych produktów w HICP

      Wpływ zmian cen różnych produktów na wskaźnik HICP zależy od tego, ile gospodarstwa domowe przeciętnie wydają na te produkty.
      Przykład kawy: udział kawy (wraz z herbatą i kakao) w HICP wynosi 0,4%. Oznacza to, że zmiana ceny kawy nie będzie miała dużego wpływu na całkowitą wartość HICP.
      Przykład benzyny: natomiast udział benzyny (wraz z innymi paliwami samochodowymi i smarami) w HICP wynosi aż 4,6%, co oznacza, że zmiana ceny benzyny o pewien procent będzie mieć dziesięciokrotnie większy wpływ na HICP niż taka sama zmiana ceny kawy.

      Udział głównych kategorii produktów w HICP

      Sposób obliczania HICP

      1. Zbieranie danych cenowych – Każdego miesiąca obserwatorzy cen zbierają ok. 1,8 mln danych o cenach. Odbywa się to w ponad 200 000 punktów handlowych w blisko 1600 większych i mniejszych miastach w całej strefie euro. Każdy kraj zbiera dane dotyczące ok. 700 reprezentatywnych towarów i usług; dokładna liczba badanych produktów może się różnić. Ceny każdego produktu pochodzą z różnych punktów sprzedaży zlokalizowanych w różnych regionach. Przykład: dane dotyczące cen książek uwzględniają rozmaite publikacje książkowe (beletrystykę, literaturę faktu, publikacje encyklopedyczne itd.) sprzedawane w księgarniach, supermarketach i sklepach internetowych. więcej (wyłącznie w języku angielskim)
      2. Udziały poszczególnych kategorii produktów zależą od tego, jaki przypada na nie procent wydatków w przeciętnym budżecie domowym. Aby wskaźnik cen odzwierciedlał aktualną strukturę wydatków, udziały te są regularnie aktualizowane. Oblicza się je na podstawie wyników badań ankietowych, w których prosi się respondentów o zapisywanie swoich wydatków. Udziały odpowiadają średnim wartościom krajowym uwzględniającym wydatki wszystkich grup konsumentów (osób zamożnych i ubogich, młodych i starszych itd.). więcej (wyłącznie w języku angielskim)
      3. Udziały poszczególnych krajów zależą od tego, jaki przypada na nie procent całkowitych wydatków konsumpcyjnych strefy euro. więcej (wyłącznie w języku angielskim)

      Kto zajmuje się obliczaniem HICP

      Dla poszczególnych krajów strefy euro wskaźnik HICP obliczają ich własne urzędy statystyczne.

      Dla strefy euro obliczenia prowadzi Eurostat, urząd statystyczny Wspólnot Europejskich. Eurostat oblicza HICP dla strefy euro jako całości na podstawie danych przekazywanych przez krajowe urzędy statystyczne. Ponadto Eurostat pilnuje zgodności danych krajowych z obowiązującymi standardami i w ten sposób czuwa nad jakością statystyk. Szczegóły na stronie Eurostatu poświęconej HICP (niedostępna w języku polskim)

      Inflacja w liczbach

      Inflacja cen konsumpcyjnych w strefie euro od 1961 r.

      W latach 70. i 80. ubiegłego wieku inflacja w wielu krajach europejskich była wysoka. Od połowy lat 90. – dzięki przygotowaniom krajów do wprowadzenia euro oraz polityce pieniężnej EBC – stopy inflacji są znacznie niższe.

      Wykres przedstawiający inflację cen konsumpcyjnych od 1961 r.

      Czynniki kształtujące aktualny poziom inflacji

      Nie zawsze jest tak, że największy wpływ na ogólny wskaźnik cen wywierają te produkty, których ceny najbardziej się zmieniają. Przełożenie na stopę inflacji zależy też od udziału danego produktu w przeciętnych wydatkach konsumpcyjnych gospodarstw domowych.

      Wykres przedstawiający zmiany cen oraz udziały poszczególnych kategorii produktów w HICP

      Interaktywne wykresy

      Wykresy obejmują dane od 1996 r. do dnia dzisiejszego. Można na nich prześledzić inflację w wybranym kraju oraz przyjrzeć się poszczególnym kategoriom produktów. Po wybraniu punktu na osi czasu można obejrzeć animację przedstawiającą kształtowanie się inflacji w kolejnych miesiącach.

      Miniatura animacji w programie Flash

      Tabele przedstawiające inflację wg krajów i grup produktów

      Miniatura tabel w formacie HTML

      Postrzeganie inflacji

      Z badań konsumenckich wynika, że inflacja często wydaje się nam wyższa, niż jest w rzeczywistości. Co wpływa na sposób postrzegania inflacji? Prace naukowe wykazały istnienie następujących prawidłowości:

      Zdjęcie pieczywa

      • Więcej uwagi zwraca się na wzrost cen niż na ich spadek lub brak zmian. Dłużej też pamięta się o tym, że ceny wzrosły. Tym niemniej przy obliczaniu średniej stopy inflacji uwzględnia się także ceny stabilne i malejące.
      • Bardziej zauważalne są zmiany cen produktów kupowanych często za gotówkę. W ostatnich latach ceny niektórych często kupowanych towarów i usług (w tym benzyny, pieczywa i biletów autobusowych) wykazały ponadprzeciętny wzrost. Myśląc o inflacji, często zbytnio koncentrujemy się na zmianach cen tych właśnie dóbr, przez co wydaje nam się, że stopa inflacji jest wyższa niż w rzeczywistości.
      • Mniej zauważalne są zmiany cen produktów kupowanych rzadko oraz opłacanych z konta. Znaczną część budżetu domowego przeznaczamy na towary i usługi kupowane rzadziej, np. na samochody i urlopy. Istnieją także dobra, za które płacimy z konta (za pomocą polecenia zapłaty lub zlecenia stałego), takie jak czynsze i rachunki telefoniczne. Myśląc o inflacji, często nie uwzględniamy tego rodzaju towarów i usług oraz zmian ich cen.

        Inflacja jest średnią wielu różnych zmian cen

        Wykres przedstawiający zmiany cen oraz udziały poszczególnych kategorii produktów w HICP

        • Inflacja indywidualna. Zharmonizowany wskaźnik cen konsumpcyjnych (HICP) oblicza się na podstawie przeciętnego koszyka towarów i usług, który jest wypadkową wydatków wszystkich gospodarstw domowych. Są jednak gospodarstwa, które z powodu swojej struktury wydatków doświadczają inflacji wyższej niż przeciętna, przez co silniej ją odczuwają.

          Przykład: przy stosunkowo silnym wzroście cen benzyny poziom inflacji indywidualnej w przypadku osób jeżdżących samochodem może przewyższać HICP, ponieważ ich wydatki na benzynę są wyższe od przeciętnych. Natomiast inflacja indywidualna odczuwana przez osoby rzadko używające lub nieużywające samochodu będzie niższa.

        • Inflację liczy się w skali jednego roku, a pamięć ludzka sięga dalej. Wskaźnik HICP podaje się zazwyczaj jako roczną stopę wzrostu. Oznacza to, że ogólny poziom cen w danym okresie, na przykład w styczniu 2009 r., porównuje się z ogólnym poziomem cen w tym samym okresie rok wcześniej, w tym przypadku w styczniu 2008 r. Ludzie natomiast porównują aktualne ceny z tymi, które pamiętają sprzed kilku lat, przez co nawet przy niskiej inflacji rocznej wzrost cen wydaje się znaczny. Na przykład przy rocznej stopie inflacji HICP rzędu 2% wzrost ogólnego poziomu cen po 10 latach wyniesie ponad 20%.

          Zdjęcie starego Fiata 500 Zdjęcie nowego Fiata 500

          • Zmiany cen a zmiany jakości. Zmiany cen zwykle uznajemy za skutek inflacji, chociaż czasem wraz z ceną zmienia się jakość produktu. Dlatego też obliczając HICP, odejmuje się zmiany cen wynikające ze zmian jakości.

            Przykład: Ceny samochodów są wyższe niż kiedyś, ale często standardowe wyposażenie nowych modeli zawiera elementy, które wcześniej oferowane były jako dodatkowe, np. wbudowany system nawigacji, klimatyzację czy poduszki powietrzne. W takich przypadkach wzrost ceny wynika częściowo z poprawy jakości, a nie tylko z inflacji. Gdyby, dajmy na to, ceny samochodów wzrosły średnio o 5%, przy czym 1% wynikałby z wyższej jakości, to w odniesieniu do tego produktu HICP uwzględniałby wzrost o 4%.